> Віцебская вобласць > Полацкі раён > вёска Экімань

Экімань на мапе

Экімань - фота і помнікі

Першая пісьмовая згадка: 1552

Магчымыя варыянты:
Экімань Экимань Ekimań Ekimań Экіманія Ekiman Екимань

Каардынаты:
55° 29'4.82"N, 28° 43'51.100"E

Што паглядзець у Экімані

Страчаная спадчына

Гісторыя Экімані

Месьціцца на стромкім беразе Дзьвіны насупраць старажытнага полацкага раёну Запалоцьце. Назву сваю, як кажа паданьне, атрымала ад першае царквы, збудаванай у гонар сьвятых Якіма і Ганны. З гэтых двух імёнаў з часам і ўтварылася слова Экімань. Ад часоў Полацкае рэвізіі 1552 году і да сярэдзіны ХХ ст. мястэчка насіла афіцыйную назву Экіманія. Паводле зьвестак, атрыманых у 1970-х гадах кіраўніком архэалягічнае экспедыцыі ў Полацку П.А.Рапапортам у вакольлі Экімані ў ХІІ ст. выраблялі цэглу, гэтак званую плінфу, якая ішла на будаваньне полацкіх храмаў. Аднак пацьвердзіць паданьне экспедыцыі не ўдалося. Архэалягічныя вышукі на тэрыторыя мястэчка не рабіліся. Падобна ў ХIV ст. Экімань стала складовай часткай Полацку. Паводле дадзеных "Рэвізіі" 1552 г. у Экіманскім пасадзе было 269 мяшчанскіх двароў. Зь пяці полацкіх пасадаў ён быў другім па колькасьці двароў пасьля Вялікага (уласна Полацка).

Пасьля Інфлянцкае вайны ў дакумэнце 1582 году "Fundatio et dotatio Collegii Societatis Jesu..." мястэчка ня згадваецца сярод маёмасьцяў, перададзеных полацкім езуітам каралём Сьцяпанам Батурам. Аднак зь цягам часу праз дарэньне нейкае асобы, альбо шляхам куплі езуіты набываюць тут шмат зямлі і закладаюць на захад ад мястэчка маёнтак Экімань. Паводле "Lustratora Połockiego Dobr Ex-Iezuickich...", складзенага ў пачатку 1774 году рэвізорам Гіляром Абрампальскім, "раней жыхары мястэчка былі багацейшымі, карысталі з выгонаў, лясоў і права вольнага вырабу гарэлкі. Аднак, месьцічы кажуць, што прывілеі з цягам часу былі забраныя ў Полацкую калегію езуітаў. Пасьля гэтага ў іх адабралі выганы, лясы, забаранілі выраб гарэлкі, а потым далучылі да апрацоўкі Экіманскага фальварку. У выніку сталага пастою расейскіх жаўнераў мястэчка зусім заняпала. У ім маецца драўляны касьцёл бяз плябаніі, парафіяльная царква і вялікі заезны дом з памяшканьнямі і цагляным сутарэньнем ды сьвірнамі. Дом у кепскім стане, бо ў ім месьціўся расейскі лязарэт". Аднак рэвізор пэўны, што дзякуючы наяўнасьці порта, пасьля адчыненьня школы, пабудовы плябаніі, мястэчка лёгка стане прыгожым і карысным горадам. Пасьля ліквідацыі Таварыства Ісуса на падстве папскае булы "Dominus ac Redemptor" ад 1773 году маёмасьць іхная была распрададзеная, у тым ліку і маёнтак Экімань.

Пісьменьнік Ян Баршчэўскі, выхаванец Полацкае калегіі езуітаў, у 1844 г. у нарысе "Полацак" зь цеплынёю згадвае Экіманію – "маёнтак паноў Беліковічаў ля самае Дзьвіны на стромкім беразе ў прыгожай мясьціне". Вакол сядзібы быў невялікі парк і разьлеглы фруктовы сад. У парку знаходзіліся родавыя могілкі ўладальнікаў маёнтку, яшчэ да ІІ-й Сусьветнай вайны тут захоўваліся склепы. На захад ад мястэчка на землях, што належалі гаспадарам маёнтку, раней стаяла блізу 30 курганоў VІІІ-Х стст. У сярэдзіне ХІХ ст. тут у маёнтку Беліковіча ў часе раскопак аднаго з курганоў быў знойдзены паганскі стод вышыней 104 см, які пазьней гісторыкам Адамам Кіркорам быў перададзены у Віленскі музэй старажытнасьцяў. На пачатку ХХ ст. лес, што падступаў ад захаду да вёскі, зваўся "Баронавым". У 1906 г. маёнткам валодаў ужо нейкі дваранін К.К.Іваноў, а мястэчка ў 1886 і 1906 гг. належала сапраўднаму стацкаму дарадцы А.І.Бясперчаму. Мястэчка і маёнтак ўваходзілі ў склад Банонскай воласьці Полацкага павету. У савецкі час на базе маёнтку ўтварылася сельска-гаспадарчая камуна "Чырвоная зорка", адна зь першых на Полаччыне.

У Экімані жыло шмат ганчароў, вырабы якіх карысталіся ў Полацку добрым попытам, так што ў ХІХ-ХХ стст. мястэчка лічылася адным з цэнтраў ганчарства ў Віцебскай губэрні. Дзеля паляпшэньня сувязі з горадам між Запалоцьцем і Экіманьню была наладжаная паромная пераправа. Меліся тут млын, бровар, школа пры царкве.

У 1930-х гадах пачалося будаўніцтва Полацкага ўмацаванага раёну. Ад пачатку будаваньня тут на экіманскай прыстані выгружалі будаўнічыя матэрыялы, якія прывозілі па рацэ. На поўдзень ад мястэчка паўсталі доўгатэрміновыя агнявыя пункты (ДОТы). З прычыны будаўніцтва раёну на захад ад Экімані быў збудаваны невялікі вайсковы гарадок і шэраг драўляных хатаў. Тады ж недзе побач збудавалі і завод для рамонту танкаў і рознага ўзбраеньня. Быў ён закансэрваваны і за часы вайны застаўся непарушным. Паводле сьведчаньняў мясцовых жыхароў, люд на пабудову ўмацаваньняў прывезьлі аднекуль з-пад Ніжняга Ноўгараду. Ім пад страхам турмы забаранілі кантакты з тутэйшымі, як з бандытамі і магчымымі польскімі шпегамі. Пасьля сканчэньня будоўлі ўсе працаўнікі былі вывезеныя назад у Расею. Таму пра будову некаторых умацаваньняў раёну стала вядома толькі пасьля вайны. Завод быў раскансэрваваны. Абсталяваньне захавалася вельмі добра і ўяўляла вялікую каштоўнасьць. Полацкі аблвыканкам зьвяртаўся з просьбай, каб яго перадалі гарадзкім прадпрыемствам, але не атрымаў дазволу. Пасьля дэмантаваньня заводу абсталяваньне было зьвезенае, а ягоны будынак зноўку замаскаваны.

Наяўнасьць прыстані была сталаю адзнакай Экімані. Гэта так укаранілася ў сьвядомасьці карэнных палачанаў, што і шмат гадоў пасьля зьнікненьня той з вуснай месьціча можна пачуць саркастычную заўвагу пра "партовы горад Экімань".У часе паводкі 1931 г. некалькі хатаў у Экімані, што стаялі на беразе Дзьвіны і ручая былі затопленыя. У ліпені 1944 у часе штурма Полацка тут загінула шмат савецкіх жаўнераў, 176 зь іх пахаваныя ў агульнай магіле на пагорку, дзе раней стаяла царква.

Пэўны час Экімань лічылася складовай часткай гораду, аднак потым была перададзеная раёну. Падобная сітуацыя тады ж склалася і з полацкім Запалоцьцем, але жыхары таго надта пратэставалі, так што ўлады зноўку далучылі яго да горада. З Экіманьню так не адбылося. Цяпер мястэчка і маёнтак злучыліся ў адно і толькі ўмоўна розьняцца паўафіцыйнымі назвамі Экімань-2 для мястэчка, дзе маецца 48 двароў з 143 жыхарамі, і Экімань-1 для земляў былога маёнтку, дзе стаяць 96 двароў з 170 жыхарамі. Экімань зьяўляецца цэнтрам сельсавету. Тут працуе пачатковая школа. Маецца аддзяленьне паштовае сувязі 211 653. Аднак Полацак з Наваполацкам паступова паглынаюць яе. Побач знаходзіцца аўтадром полацкай аўташколы, а на беразе Дзьвіны стаіць пампавальная станцыя для новых, збудаваных у Кстах, цахоў вытворчага аб’яднаньня "Шкловалакно". Помнікаў мінулага не захавалася, адно на іх могуць з часам прэтэндаваць пабудовы 50-х гадоў ХХ ст.: сіласная вежа і былы дом жывёлавода (а пасьля клюб), якія цяпер стаяць без дагляду.

Міхась Баўтовіч

Экімань. : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Экімань.  Могілкі старыя хрысціянскія

Экімань. Могілкі старыя хрысціянскія Выгляд могілак ад Экімані Фота © Міхась Баўтовіч

Экімань.  Краявіды

Экімань. Краявіды Выгляд Экіманскае вулачкі Фота © Міхась Баўтовіч

Каментарыі