> Мінская вобласць > Пухавіцкі раён > вёска Блонь > Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх
Блонь. Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх
Блонь. Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх

Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх | Блонь

Год пабудовы (перабудовы): XIX
Каардынаты:
53° 31'35.20"N, 28° 11'31.42"E

Фотагалерэі

Выбраныя здымкі

Блонь. Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх

Агульны выгляд Фота © Шамкаловіч Ю. |

Блонь. Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх

Галоўны фасад Фота © К. Шастоўскі |

Блонь. Сядзібна-паркавы ансамбль Бончаў-Асмалоўскіх

Флігель Фота © К. Шастоўскі |

Сядзіба ў Блоні вядомая з XVIII ст. як уладанне Адама Бака, скарбніка мсціслаўскага. Ягоны сын Юзэф - вядомы місіянер, каталіцкі прапаведнік, паэт - пабудаваў у маёнтку драўляны касцёл, а ў 1745 г. - дом, які стаў рэзідэнцыяй езуіцкай місіі. Па мясцовых паданнях, касцёл і рэзідэнцыя злучаліся падземным пераходам.

Ад Бакаў маёнтак у пачатку другой палове XIX ст. перайшоў Панінскім, а затым Асоўскім. За ўдзел Асоўскага ў паўстанні 1863 г. маёнтак быў канфіскаваны царскімі ўладамі і ў 1868 г. яго атрымаў Восіп Бонч-Асмалоўскі. Пасля 1879 г. уладальнікам маёнтка стаў ягоны сын Анатоль Бонч-Асмалоўскі, выключаны з Пецярбурскага ўніверсітэта за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях і сасланы пад нагляд паліцыі ў маёнтак бацькі. Неўзабаве бацька памірае. Перад смерцю ён адпісаў маёнтак сыну, але пазбавіўшы яго правоў прадаваць або закладваць маёнтак. Бончы-Асмалоўскія валодалі Блонью да 1917 г.

Фармаванне сядзібы вялося верагодней за ўсё Асоўскімі на месцы былой рэзідэнцыі езуіцкай місіі. Па меркаванні Рамана Афтаназі, дом рэзідэнцыі стаў жылым домам новай сядзібы. Сядзіба ўключала сядзібны дом, флігель, альтанку, вадзяны млын, крухмальны завод, майстэрні, сыраварню і пабудовы гаспадарчага двара.

Планіроўка сядзібы вызначаецца становішчам на беразе р. Цітаўка. Сядзібны дом параўнальна невялікі, размешчаны на грэбні тэрасы, якая стромка падыходзіць да рэчышча Цітаўкі. Будынак аднапавярховы, з шырокім порцікам на двух парах каменных масіўных тасканскіх калонаў, на якіх трымаецца франтон. Тарцы будынка выкананыя ў выглядзе лоджый з калонамі па вуглах. У пачатку XX ст. Бончам-Асмалоўскім да левага старчака будынка прыбудаваны двух'ярусны рызаліт вежавага тыпу. Аконныя і дзвярныя праёмы, а таксама калоны былі афарбаваныя ў светлы колер, а сам будынак у цёмны.

Сядзібны дом меў два ганка: з бакавога (заходняга) і паўднёвага фасадаў. Вось галоўнай перспектывы падкрэслівалася двума магутнымі таполямі белымі, на месцы якіх развіліся зараснікі вышынёй да 20 м. Месцам агляду сядзібы з процілеглага боку служыў драўляны мост цераз раку. Галоўным акцэнтам паўночна-ўсходняй перспектывы раней з'яўляўся сядзібны дом. Цяпер разрослыя ўздоўж берага вярбы, таполя белы цалкам зачыняюць будынак, і просты, але выразны кампазіцыйны прыём страціў сваё прызначэнне.

Парадная частка сядзібы нясе рысы характэрныя для невялікіх сядзібаў эпохі класіцызму. Па восі да сядзібнага дому з паўднёвага боку вядзе доўгая ўязная алея (пераважна кляновая), уздоўж якой размяшчаліся сады, а з заходняга боку - гаспадарчыя і службовыя будынкі.

Цяпер працягам алеі з'яўляецца асфальтаваная дарога, якая праходзіць паблізу дома, і перасякае тэрыторыю сядзібы (цяпер вуліца прыватнай забудовы). На месцы змененага партэра (з будаўніцтвам дарогі ён апынуўся прыніжаным) растуць конскія каштаны ўва ўзросце больш за 50 гадоў і дзве грушы. Дрэвы, нажаль, зачыняюць фасад будынка.

Непасрэдна сам парк невялікі (каля 4 га). Ён цягнецца ўздоўж ракі, якая плыўна выгінаецца і вызначае абрыс парку. Асноўныя перспектывы арыентаваны на абрыў, які візуальна з'яўляўся часткай парку.

Парк пачынаецца ад невялікага, у глыбокіх берагах ручая, займае тэрыторыю паміж флігелямі і сядзібным домам. Затым цягнецца вузкай паласой паміж сядзібным домам і грэбнем тэрасы. Далей у сувязі з выгінам рэчышча парк паступова пашыраецца ў паўднёва-ўсходнім напрамку і завяршаецца чароўнай ліпавай алеяй. У мінулым яна служыла прагулачным маршрутам па ўскраіне сядзібы, злучаючы сад і абрыў, па якому праходзіў прагулачны маршрут. Шырыня алеі 4 м, дрэвы пасаджаныя ў рад праз 2,5 м. Захавалася пятнаццаць ліп. Яна перасякалася пешаходнай дарожкай, якая вяла да касцёла ў Антонава (??? У ваколіцах Блоні ёсць вёска Антонава, але яна знаходзіцца больш за 15 км ад Блоні на паўночным захадзе).

У дрэвастоі парку ліпа, клён, конскі каштан, адзінкавы дуб, ліпа, таполя. Асноўнымі паркавымі акцэнтамі (апроч сядзібнага дома) з'яўляліся з усходняга боку альтанка (у выгіну ракі), з заходняй - вадзяны млын, пабудаваны каля маста ў адваднога канала.

Млын не захаваўся. Стары мост падарвалі немцы, у пасляваенны час пабудаваны новы - пешаходны. З парушэннем ранейшага ўзроўня ракі змялела і зарастае невялікая затока ў месцы ўпадзення ручая, якая раней мела дэкаратыўнае значэнне.

Прыкладна на адной восі з млыном на тэрасе размешчаны будынак былога крухмальнага завода. Мабыць, будынак служыў нейкі час кузняй - так яго называюць і некаторыя старажылы. Будынак прастакутны (42x12 м), пабудаваны ў XIX ст. Сцены складзеныя з буйных валуноў, некаторыя з іх колатыя. Уваходы ў падоўжных сценах. Вокны невысокія, лучковыя, больш характэрныя для жывёлагадоўчых фермаў. Побач, на былым гаспадарчым двары, які абмяжоўваўся ад параднага другой уязной алеяй, размешчана некалькі простых гаспадарчых пабудоваў.

Уздоўж берага ручая стаяў стары глінабітны флігель. На адной восі з ім размяшчаліся будынкі малочнай і сыраварні і яшчэ адзін жылы дом. Будынкі абмяжоўвалі парадны двор з заходняга боку.

Цяпер у доме краязнаўчы музей.

У маёнтку Блонь жылі рэвалюцыянеры-народнікі Анатоль Бонч-Асмалоўскі (1857—1930) і ягоная жонка Варбара Вахоўская (1855—1929). У 1879 г. А. В. Бонч-Асмалоўскі за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях быў выключаны з Пецярбургскага ўніверсітэта і сасланы пад нагляд паліцыі ў маёнтак бацькі ў в. Блонь. Анатоль быў членам арганізацыі «Чорны перадзел» і аказваў ёй з прыбыткаў маёнтка фінансавую дапамогу. У 1880 г. да яго прыехала жонка. Яны вялі прапаганду сярод вясковага насельніцтва. Мінскі губернатар П.Р. Курлоў дакладваў міністру ўнутраных спраў, што «гняздом рэвалюцыйнай заразы з'яўляецца маёнтак Блонь памешчыка Бонча-Асмалоўскага. Прапаганда Асмалоўскага вядзецца настолькі паспяхова сярод яго служачых і навакольных сялян, што яны з'яўляюцца гатовымі агітатарамі і пасылаюцца ім у іншыя часткі не толькі павета, але і губерні... вядуць актыўную прапаганду, падбухторваюць сялян на разгром панскіх маёнткаў».

Блонь з'яўлялася месцам перадачы нелегальнай літаратуры з-за мяжы ў Пецярбург. У канцы 1880-х гадоў А. Бонч-Асмалоўскі стварыў на «сацыялістычных» пачатках сельска-гаспадарчую арцель, для якой перадаў частку зямлі, інвентар і насенне. У пачатку 1901 г. па абвінавачванню ў стварэнні нелегальнага гуртка «Свабода і воля» з сынам Іванам і 12 удзельнікамі гуртка арыштаваны, сасланы ў г. Усць-Каменагорск, потым у Уфу. У 1904 г. амнісціраваны. У Блоні разам з жонкай і сынамі стварыў філіял Усерасейскага сялянскага саюза — «Мясцовы сялянскі саюз», за гэта ў 1908 г. уся сям'я прыцягнута да судовай адказнасці. Пасля бальшавісцкай рэвалюцыі працаваў ва Уладзімірскай губерні, Менску, Маскве.

Блонь — радзіма Глеба Анатолевіча Бонча-Асмалоўскага (1890-1943), савецкага антраполага і археолага, доктара гістарычных навук.

Крыніца:
А.Т. Федорук
Старинные усадьбы Минского края
Минск, Полифакт-Лекция, 2000

А.Г. Шчарбатаў
Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць
Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1988