Zespół dworsko-parkowy | Czarnawczyce

Dwór Czarnawczyce

Dobra Czarnawczyce, zwane też Czerniawczyce, niegdyś dziedzictwo Iliniczów, po bezpotomnej śmierci Jerzego Ilinicza, syna Feliksa i Zofii Radziwiłłówny, wraz z Mirem, Białą, Dworzyszczem i innymi kluczami dostały się w spadku ks. Radziwiłłom z linii nieświeskiej. Najprawdopodobniej już w XVI w. istnieć musiał w Czarnawczycach zamek czy dwór, skoro osiadł tam wojewoda wileński Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotka" (ur. w 1549 zm. w 1616), fundator pięknego miejscowego kościoła, gdzie też w 1585 r. urodziła się jego córka Elżbieta. 

W 1671 r. Radziwiłłowie wybudowali w pobliżu miasteczka we wsi Turna nowy dwór, który przetrwał do drugiej połowy XIX w. Rezydował w nim m.in. Marcin Mikołaj Radziwiłł (1705-1782), krajczy litewski, żonaty z Martą Trębicką (zm. w 1812), słynny ze swych szaleństw i dziwactw, który w końcu przeszedł na judaizm. Ostatnim z tego rodu dziedzicem Czarnawczyc był Michał Kazimierz „Rybeńko" Radziwiłł, gdyż jego córka Józefina, poślubiwszy Michała hr. Grabowskiego h. Topór (zm. w 1822), ostatniego koniuszego Wielkiego Ks. Litewskiego, na okres kilku pokoleń wniosła ów majątek w dom mężowski. Ostatnimi dziedzicami Czarnawczyc byli potomkowie Michała Maksymiliana Grabowskiego (ur. w 1845), żonatego z Marią Światopełk-Zawadzką. W dziejach miasteczka Grabowscy upamiętnili się wybudowaniem tam pierwszej szkoły. W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie przechowywany jest projekt oryginalnego barokowego pałacu, dwupiętrowego, na rzucie ośmióboku, nakrytego kopulastym dachem, z dwoma skrzydłami od frontu. Napis na rysunku, pochodzącym z 1671 r. mówi: „Pałac czarnawczycki, którego są założone fundamenty w ogrodzie". Według wszelkiego prawdopodobieństwa, projekt ów nie został zrealizowany.

Projekt (1761 r.) pałacu Radziwiłłów w Czarnawczycach (nie wykonany)Data wykonania zdjęcia: 1761

Już w czasach Grabowskich, którzy jednak w Czarnawczycach wówczas nie mieszkali, w 1819 r. dawną siedzibę radziwiłłowską zwiedzał J. U. Niemcewicz. Dzięki niemu posiadamy garść informacji, jak ta staropolska magnacka rezydencja wyglądała. Według relacji Niemcewicza był to więc potężny jednokondygnacyjny dwór drewniany, z dużym gankiem na filarach od strony zajazdu. Z ganku wchodziło się do ogromnej sieni, w której „bezpiecznie karetą sześciokonną można by się [było] obracać". Drzwi umieszczone po obu stronach sieni wiodły do równie obszernych komnat, pozbawionych już wówczas urządzenia. Tylko na ścianach jednej z sal wisiało kilka radziwiłłowskich portretów. Z jednego z pokoi, który znajdował się przypuszczalnie pośrodku tylnego traktu, było wyjście wprost do ogrodu „w dawnym guście, obszernego i wspaniałego". Po bokach ogrodu łączącego się bezpośrednio ze zwierzyńcem, w którym pasły się daniele, wznosiły się ogromne modrzewie. Przed dworem ciągnął się jakoby kilkumorgowy dziedziniec, wokół którego stały drewniane, jak dom mieszkalny, stajnie i wozownie oraz murowany skarbiec. W jednej z tych budowli zastał jeszcze Niemcewicz kolekcję starych poradziwiłłowskich karet.

W ciągu następnych dziesięcioleci na temat Czarnawczyc brak było jakiejkolwiek notatki. Znajdujemy ją dopiero w Słowniku geograficznym z 1880 r., w którym jest mowa o tym, iż w pobliżu miasteczka stoi „zamek poradziwiłłowski zwany Turna 1761 r. wzniesiony" oraz w innym tomie z 1892 r., gdzie ta sama notatka, nieco rozszerzona, wyraźnie opiera się na relacjach Niemcewicza. W okresie międzywojennym dwór już nie istniał.

Zrodło:
Roman Aftanazy
Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej.
Tom 2
Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie
Wydawnictwo Ossolineum. Wrocław. 1992