Haradziec (Łužki) | Water-mill - Comments

2006-08-22 Lastouski

СТАРАСЕЛЬСКІ МАГІЛЬНІК
Пахоны бераг Дзісенкі здалёк жаўцее пясочкам, а па жоўтым пясочку параскіданы капцы-валатоўкі. Бывала, каваль Даніла кліча нас: «Пойдзем у выкапкі, дзецюкі!» Называў нас, блазноту, «дзецюкамі», каб заахвоціць, але гэта было лішнім. Мы ўсе як адзін і ўдзень і ўночы гатовы былі ляцець «у выкапкі». Бо і страшна, і цікаўна там!
Кавалю Даніле патрэбен мосяж да зварвання лемяшоў, і гэты мосяж шукаў ён з намі на валатоўках, калі вецер знасіў пясок і адкрываліся масяжовыя абручы, кольцы і пражкі, пярсцёнкі і ўсякае іншае рухмаццё пахаваных тут у прокавець волатаў. Гэта і былі «выкапкі». Мы, дзеці, сабе на забаву гэных прыгожых рэчаў не бралі, баяліся, каб мярсцень-волат не прыйшоў па іх. А волаты-мярсні папраўдзе прыходзілі да тых, хто на выкапках, спакусіўшыся прыгожасцю якой рэчы, затаіў сабе яе. Жывы прыклад гэтаму быў Сымон нямы. Хлапец захаваў сабе масяжовы абручок з галоўкамі змеяў. Вярнуўся дамоў і схаваў пад стрыжанямі на печы. Сумленне ў хлапца было неспакойнае, кідаўся ў сне. Відаць, нешта мярэсцілася яму. Таго ж дня, позна ўночы, вярнуўся бацька з Лужок, з кірмашу, дзе купіў Адэльці новы куфар, маляваны ў сінія, чырвоныя і белыя кветкі. Кірмашане, вярнуўшыся, загаманілі, затопалі ў хаце. Раскатурхаўся Сымонка і за сваёй патрэбай злез з печы, адчыніў дзверы ў сені. І хто яго ведае, што такое яму здалося, але толькі крыкнуў нямым голасам і самлеў на парозе. Можа, скрыні спужаўся, а можа, і волат здаўся. Калі ачуняў, мову яму атабрала і слух залажыла, навекі нямым астаўся. Ведалі гэта ўсе мы, дзеці і бацькі нашы. Ведаў гэта і Даніла, а таму заўсёды перасцерагаў нас: «Дзеткі, не бярыце з сабой гэтых цацак! Забаўляцца імі не можна, іх бралі з сабой у магілу волаты, нашы прапрашчуры, жоўтыя костачкі якіх тут збуцвелі даўно ў пясочку, таму і пясочак гэты такі жоўценькі!» І сапраўды пясочак у гэтым месцы быў жаўцейшы нечым дзе ў другім месцы, прыкладам, каля возера. Знаходзілі мы тут грудкі пяску саўсім чырвонага, а часам ясна-сапорага, быццам запеклая кроў, колеру. І мы ведалі, што гэты камочкі папраўдзе пацямнелі ад крыві волатаў, што гэта была іх кроў, пралітая тут у вялікіх войнах, калі яны біліся з чужакамі, баронячы гэтай зямелькі для нас. Натрапіўшы на гэткі грудок, трэба было прамаўляць: «Цур, пухам зямелька!» - і зараз жа засыпаць тое месца. Набраўшы ў карзіначкі абручоў, пражак і ўсякіх масяжовых прыладаў, мы адносілі да Данілы ў кузню і ссыпалі ў кутку за гарном. Гэтым мосяжам Даніла зварваў толькі ратайскія прылады: лемяшы, банькі да кос, перакладніцы і нічога больш. Калі трэба было каму зварыць якую жалезіну да брычкі ці чаго іншага, то на гэта бралі старасвецкі мядзяны траяк ці шастак.
На выкапках былі не адны валатоўкі, былі тут і іншыя магілы, іншых людзей і часаў. Гэты пазнейшыя магілы азначаны былі чорнымі каменнымі крыжамі, большай часцю запаўшымі ў зямлю. На рэдкіх крыжах відаць было нейкія знакі, чытаць якія ніхто не ўмеў, нават стары Лакотка, вясковы грамацей, які не толькі чытаў у царкве часы, але, Богу на хвалу, перапісваў сам гусіным пяром літарамі, як лапці, псалтыр.
Каля гэтых чорных крыжоў пясок бываў заўсёды чырвоны. Старая Пракцэся казала, што крыжы гэты крывавымі слязамі плачуць, таму што ў іх пакутуюць душкі нашых прашчураў, якія волі нашай абараніці не ўздолелі, а цяпер каюцца, гледзячы, як мы, нашчадкі іх, пакутуем. Раз аглядаў гэты крыжы пан Сабалеўскі і казаў, што пясок каля іх чырвоны таму, што камень жалезісты і іржу выпускае. Але паміж нас, блазноты, ніхто гэтаму не паверыў. Версія Пракцэсі была больш люба нашаму сэрцу, і мы цалавалі гэны каменныя крыжы і гаварылі да душак прашчураў пацяшаючыя і ласкавыя прамовы. Памятаю, Юлюк, касавокі і вечна саплівы хлапец, якога мы ўсе не любілі за яго неахайнасць, зачне гаварыць і туліцца да гэных крыжоў чорных, - гладзіць іх рукамі дый сам наўзрыд плача, як бабёр, узрыгамі.
Акром таго, на групе валатовак, акружаных круглым накопам, быў гаёк, і ў гайку, пад бярозкамі і ліпамі, «новы магільнік». Была гэта адна каменная пліта, на якой славянскі надпіс апавядаў, што тут пахаваны мніх Астап Корсак.
Аб гэтым Корсаку хадзіла легенда-показка гэткага зместу: «Была вайна. Астап Корсак на абарону краю вырушыў, набраўшы пад харугаў 200 душ сваіх падданых. Біўся Астап з дружынаю харобра, не з панукі чужой, а з пачуцця абавязку бараніць сваю зямельку родную ад чужацкай навалы. І ўславіўся Астап Корсак на вайне як ніхто, але супакою ён не меў на душы, што многа крыві людской, хрысціянскай крыві, праліў. І па вайне пайшоў ён у пушчу. А будучы ў пушчы, раздумаў, што пушча - гэта не пакута, што сапраўды пакутуюць не манахі па манастырах, не пустэльнікі па пушчах, а той прыгонны паднявольны народ, які працуе на паноў сваіх. І вось ён з пустыні пайшоў у адну з быўшых сваіх вёсак і прыстаў наймітам да аднаго з бяднейшых сялян. Гаспадар нацешыцца не мог з работніка: працавіты, пільны, шчыры, спакойны. Ні ён табе ў ежы пераборчывы, ні ў адзенні вымогчывы. Раней за гаспадара да работы ўстане, апошні спаць ляжа і заслуг сваіх не дапамінаецца. Пры такім найміту гаспадар у некалькі гадоў аправіўся: і канінку і каравёнку загадаваў, кажаронка і світчонка ў хаце завялася дый вепрука на Каляды пачаў, як і ўсе людзі, адкармліваць. І стаў гаспадар падумваць, як такога чалавека назаўсёды пры сабе ўтрымаць. Не стары быў яшчэ Астап, дык давай гаспадар сватаць яму сваю дачку. А божаму чалавеку не тое на думцы. І ўцёк ён ад гаспадара, заслуг не пытаўшы ў яго. Зайшоў аж у гэты ваколіцы і тут у бяздзетных старыкоў да смерці пражыў. Толькі перад скананнем, на споведзі, адкрыўся святару, хто ён такі, і паперы на доказ даў.
З вялікай чэсцю пахавалі тут яго костачкі. Пліту на магілу палажылі, а на ёй выпісалі яго жыццё».
І заўсёды жаласна было, калі мы прыходзілі да гэтай магілкі. Каб выказаць сваю прыхільнасць да нябожчыка, мы мох павыдзіраем з пліты, з раўчакоў паробленых на ёй літарамі.
А раз прыйшло нам на мысль вадзіцай абмыць камень і каля каменя пасыпаць пясочкам. Калі мы ўсё гэта зрабілі, на душы было неяк весела і нейкую роднасць пачулі мы з гэтай магілкай.
Больш тут не было каменных нагробкаў, а толькі дамоўкі на магілках. Старэйшыя дамоўкі, ці, як іншыя звалі, «церамкі», былі з дубовых калод у кшталт труны вычасаныя, былі і ў зруб рублёныя і крытыя цёсам, а на найнавейшых стаялі васьміканечныя крыжы з крывой папярэчкай унізе, як гэта вымагаў цяперашні бацюшка.
Дык вось ён, наш старасельскі магільнік. Калі я яго цяпер успамінаю, ён мне здаецца жывой гісторыяй краю, абнімаючай падзеі ад бронзавага, а мо нават каменнага веку да нашых часаў.
Цур, пухам зямелька вам, мінуўшыя пакаленні!
[1924]