Выбраныя здымкі
Дарога ад Новай Вёскі да маёнтку Фота © К. Шастоўскі |
Стары гасьцінец Мір — Гарадзея — Нясьвіж Фота © К. Шастоўскі |
Палац. Агульны выгляд Фота © К. Шастоўскі |
Як добры гаспадар, Брахоцкі і па сьмерці дбаў аб гаспадарстве. Начны вартаўнік распавядаў, што бачыў, як ён уначы ўстаў з магілы і паказваў на пакінуты кімсьці плуг. Калі вартаўніка спыталі, ці не брахалі сабакі, сказаў, што не брахалі, відаць, пазналі пана. Верагодна, сабакі нікога й ня бачылі, таму й не брахалі, бачыў яго толькі вартаўнік.
Хлопцы, якія пасьвілі спутаных коней, уначы разьвялі агонь на пашы. Падышоў да іх нейкі пан і спытаў, ці можа прысесьці побач. Запрошаны частаваў усіх тытунём і распытваў, адкуль яны, чые яны, якія парадкі ў маёнтку, што добра робяць, а што не. Спытаць, хто ён такі, хлопцы не пасьмелі. Адыходзячы, пан падараваў цэлы капшук тытуню. Раніцай аказалася, што ў капшуку ня тытунь, а высушанае конскае дзярмо. Так і пазналі, што гэта быў Брахоцкі. Ці то прыдумалі, ці то прысьнілі, ня ведаю. Што чуў, тое і пішу.
Па сьмерці пана гаспадарствам упраўлялі дочкі – Эмілія і Марыя. Ці Марыя была замужам і толькі зрэдчас прыязджала, ці ўвогуле ня выйшла замуж, пазбаўленая маёнтку, ня ведаю. Гаспадарка ў руках сясьцёр квітнела і далей. Галяндэр у пабудаванай сыраварні рабіў сыры галяндэрскія і вучыў гэтаму мясцовых хлопцаў. Хутка была пабудавана новая сыраварня на Ўшы, другім вялікім маёнтку Брахоцкіх.
Пад старасьць Эмілія Брахоцкая трохі здурнела, трымала ў палацы табуны катоў, ад якіх паўсюды быў смурод. Улюбёным пакоем Эміліі было памяшканьне на верхнім паверсе ў сярэдняй частцы палацу. Тут з акна яна глядзела за дарогай да тракту і на лес Урвант з цэркаўкай. З балькону на паўночным баку аглядала праз лярнэтку, як працавалі на яе палях. Бяда, калі заўважала штосьці благое. Тады і аканом, і працаўнікі атрымлівалі прачуханца і страшэннае пакараньне.
У парку з заходняга боку палацу разьмясьцілі цьвінтарчык катоў. Людзі, якія яшчэ памяталі Эмілію, гаварылі, што ўлюбёныя памерлыя каты мелі надмагільлі з надпісамі і фігуркамі. Той цьвінтарчык ляжаў за якія 15-20 мэтраў ад палацу. У Першую сусьветную вайну разьмешчанае ў маёнтку войска амаль зьнішчыла яго. Але я яшчэ памятаю, колькі тых кашэчых магілак. Надмагільлямі былі камяні, можа, ад жорнаў, але квадратныя і зь дзіркай пасярэдзіне.
Па сьмерці Эміліі маёнтак трымала Марыя, а ў хуткім часе ён перайшоў да нейкага Фэльдмана. Чытаў аб тым Фэльдмане ўва Ўроцлаўскай Bibliotece Ossolineum (Н. Роўба, Оss. 272.771). Марыя перавезла труны бацькі і сястры ў Вільню і перапахавала на могілках Роса.
Калі школьнікам быў у Вільні ў 1936 г., бачыў магілы Адама і Эміліі Брахоцкіх. Яны знаходзіліся пры галоўнай алеі і недалёка ад дарожкі, так што, праходзячы, можна было прачытаць надпісы. Магілы тыя бачыў на Росах і мой бацька, які езьдзіў раз на год на з’езд Таварыства Земляробаў (Towarzystwa Rolniczego), дзе працаваў.
Былі яны досыць сьціплыя: пліты на магілах каменныя, а ў галаве помнік зь імем, прозьвішчам і датамі нараджэньня й сьмерці. Бацьку не прыйшло да галавы запісаць эпітафію на тых магілах, я ж запісаў. Калі школьным клясам езьдзілі ў Вільню на экскурсію, а ў тыя часы паездка ў Вільню была вельмі важным выпадкам, кожны з удзельнікаў мусіў у спэцыяльным сшытку запісваць ўсё, што здарылася зь ім па дарозе, што бачыў новага, што яго асабліва зацікавіла. З тых падарожных нататак рабілі потым вытрымкі ў школьную хроніку.
Вільня тады была адносна невялікім месцам, але дужа раскінутым, тут пражывала 140 тысяч жыхароў. Нам, дзецям, нават Мір ці Нясьвіж падаваліся вялікімі, а што гаворыць аб Вільні зь яе ўнівэрсытэтам, шматлікімі касьцёламі, цэрквамі, бажніцамі, мячэтам, музэем, прыгожымі крамамі з забаўкамі і цацкамі, каля вітрын якіх хацелася стаяць без канца.
Нататкі і школьная хроніка прапалі ў вайну. Год сьмерці Адама Брахоцкага вядомы (1858), а калі памерлі Эмілія і Марыя, невядома. Быў у Вільні ў 1990 г. і тых магілаў ужо не знайшоў.
Каля 1890 г. Мір і Вялікі Двор з шэрагам іншых маёнткаў і фальваркаў набыў князь Міхал Сьвятаполк-Мірскі. У вялікадворскім палацу гаспадарыў ягоны брат Мікалай.
Князь Мікалай зрэдчас бываў у Вялікім Двары. Ён больш падарожнічаў па сьвеце, але ў палацы заўсёды ўсё было падрыхтавана на нечаканы прыезд князя. У памяці вяскоўцаў ён запаў толькі тым, што меў 100 пар абутку.
Маёнткам кіраваў упраўляючы. Жыў ён на другім паверсе канцылярыі. Першы упраўляючы быў добрым гаспадаром. Падкапаў адводзячыя равы, адрамантаваў будынкі – адным словам, дбаў аб маёнтку. Пры ім быў закладзены вялікі сад паміж гумнам, старымі дубамі і вараціскімі балотамі.
Але выбухнула Першая сусьветная вайна. Расейскае войска заняло палац пад шпіталь, а ў парку і на вольных пляцах маёнтку ўсталявалі вайсковыя намёты, у якіх разьмясьціліся казакі. Ад гэтага суседства маёнтак шмат пацярпеў. З расейска-германскага фронту, які доўгі час трымаўся на рацэ Сэрвач, за 30 км на захад ад Вялікага Двару, на фурманках прывозілі параненых. Здаралася, што параненыя чакалі на апэрацыю ці перавязкі, а шпітальныя сёстры ў гэты час гулялі і пілі з афіцэрамі.
Я яшчэ пабачыў сьляды таго фронту, калі мне давялося пабываць у мясцовасьці Крынкі над Сэрвачу, што непадалёку ад Турца. На шматлікіх узгорках над рэчкай можна было накапаць шмат куляў з медзі. Мясцовыя жыхары гаварылі, што гэта кулі ад францускіх карабінаў, якія прыслала Францыя расейскай арміі у 1915 годзе.
Потым у Вялікім Двары спыняліся германскае, польскае, бальшавіцкае войскі. Але палац увесь час заставаўся шпіталем. Памерлых у шпіталі жаўнераў хавалі на Астраўку, каля капліцы Брахоцкіх. З часам занядбаная капліца ператварылася ў руіны, будынак афіцыны заваліўся, як і масток, што ляжаў на дарозе да тракту Мір–Нясьвіж. Былі спалены стадола і вяндлярня, што стаяла побач сыраварні. Ад алейні (“млынка”) яшчэ перад вайной засталіся толькі сьцены. На руінах цяпліцы пабудавалі маленькую цяплічку. Астатнія будынкі маёнтку захаваліся да 1939 г., іх я яшчэ добра памятаю.
Палац быў моцна разрабаваны, але найбольш шкоды нанеслі самі ўладальнікі Вялікага Двару. Князь Міхал Сьвятаполк-Мірскі пабудаваў сабе ў Міры непадалёку ад замку палац. Памёр ён, здаецца, перад вайной, а ўсе маёнткі, званыя “Двор Мірскі”, запісаў сыну, таксама Міхалу. Палац быў такі брыдкі, што, калі ў Першую сусьветную вайну яго спалілі, уладальнік нават не шкадаваў аб гэтым. Міхал Мірскі (сын) замест адбудовы спаленага палацу па вайне пачаў рэстаўрацыю мірскага замку пад сваю рэзыдэнцыю. З вялікадворскага палацу былі сарваныя і вывезеныя ў Мір дошкі з падлогі, разабраныя печы з галяндэрскай кафлі, вывезьлі і рэшткі мэблі. Былі сарваныя нават “сьляпыя падлогі”, на якіх ляжалі дубовыя клёпкі.
Да 1934 г. палац стаяў закінуты, толькі ў сутарэньнях захаваліся 2 памяшканьні. Па вайне 1920 г. адзін з дэмабілізаваных жаўнераў, родам з цэнтральнай Польшчы, застаўся ў Вялікім Двары, ажаніўся з маёй цёткай і атрымаў пасаду садоўніка. У той час у піўніцах палацу перахоўвалі яблыкі, і мы там часта бавіліся у закінутых памяшканьнях.
Адразу па вайне ў былой аранжарэі зрабілі крухмальню. Гэта была невялікая і даволі прымітыўная фабрыка. Працавалі на ёй толькі 2–3 месяцы ў год, увосень, калі капалі бульбу. У былым трэпхаўзе (“цёплым доме”) была зроблена сушыльня крухмалу. Гатовы выраб прадавалі нейкаму ангельцу, які прыязджаў з мясцовым гандляром, які ведаў ангельскую мову.
Будынкі маёнтку патроху пераўтвараліся ў руіны. Пры мне зруйнаваліся старыя аборы. На аборы занялі стайню, дзе раней трымалі выязных коней, а ўсіх коней перавялі туды, дзе раней стаялі толькі рабочыя коні. Быў сьведкаю як абвалілася адна сьцяна старой аборы і амаль не забіла бацьку майго сябра Валодзі Марозіка.
Перабудаваныя пад жытло стары бровар, кухня і гаркухня мелі дзіравыя дахі. У час дажджу трэба было падстаўляць розныя вёдры, посуд, бо вада лілася ўнутр памяшканьня. Цяжка было дамовіцца з гаспадарамі на рамонт даху.
Князь Міхал часам прыяжджаў на фаэтоне, запрэжаным чацьвёркай коней, каб агледзець маёнтак. Заходзіў і ў жытло працаўнікоў. Перад уваходам заўсёды здымаў капялюш, але дзіравыя дахі неяк абыходзіў, можа, нават ня ведаў, што яны дзіравыя. Папрасіць князя на рамонт у абыход упраўляючага, які заўсёды хадзіў з князем, ніхто не адважваўся.
Так як князь Мірскі ўхіляўся на падаткі, польскія ўлады наказалі яму адрамантаваць палац пад школу з уласных сродкаў. Пяціклясавая пачатковая школа распачала сваю дзейнасьць 1 верасьня 1934 г. і дзейнічае дагэтуль.
Землі маёнтку былі парцэляваныя. У 1939 г. ворнай зямлі ў Вялікім Двару было каля 100 гектараў, некалькі лугоў і тры лясы: невялікі Ўрвант пры тракце Мір–Нясьвіж (каля царквы), Пісараўшчына каля Новай Вёскі і вялікі лес Ваўкаўшчына за чыгункаю.
Зімою 1937 г. у парку пачалі высякаць дрэвы па загаду з Міру. Старыя вольхі, што расьлі на балотах, былі вырубленыя. Рубілі ясень і іншыя каштоўныя дрэвы. Бачыў на дарозе да Гародзяя абозы, якімі везьлі стваліну сьпілаваных дрэў. Іх цягнулі на санях з так званай сучкай – невялікімі санкамі, на якіх ляжаў адзін канец калоды. Былі выпадкі, калі сані не вытрымлівалі цяжару стваліны і ламаліся або перакульваліся. Падняць такія стваліны было ўжо нельга без адмысловых прылад, званых “банкрат” ці “данкрат”, і ляжалі яны на абочыне дарогі аж да лета.
Сыраварня працавала да 1939 г. Галяндэрскія сыры скупляў гандляр Рэсэль зь Міру. Прадаваліся тыя сыры ў Вільні, Варшаве. Былі яны дужа дарагія і таму на месцы пакупнікоў не знаходзілі.
Першага верасьня 1939 г. выбухнула нямецка-польская вайна – пачатак Другой сусьветнай. Майго бацьку і стрыя мабілізавалі ў войска. Стрый ваяваў у бойку зь немцамі пад Млавай на мяжы з Усходнімі Прусамі, бацьку ў салдаты не ўзялі. Праз некалькі дзён ён вярнуўся дадому.
Дырэктар школы Ян Рахфал выстаўляў вечарам радыё ў вакно, а людзі зьбіраліся, каб паслухаць навіны. Калі Англія і Францыя аб’явілі вайну Германіі, здавалася, што перамога будзе на баку кааліцыі. Але ў адзін дзень па радыё паведамілі, што ангельскія лётчыкі скінулі на Германію мільён улётак! Замест бомб – улёткі! Польскія войскі адступалі, францускія не праяўлялі ініцыятывы.
Раніцай 17 верасьня 1939 г. над Вялікім Дваром з’явіліся самалёты, людзі думалі, што нямецкія. З усходу да нас даходзіў гук, якога ніколі раней ня чулі. Каля 7-й гадзіны раніцы ў маёнтак з боку Дзярэчынцаў уехалі 3 танкі Чырвонай Арміі і затрымаліся. Танкісты выйшлі, расклалі мапы і пыталі людзей, ці можна дарогай праехаць у Мір, ці спраўныя масткі. Неўзабаве паехалі дарогай на Новую Вёску.
Пазьней дарогай праз маёнтак пачалі праходзіць шматлікія калёны, танкі, розныя машыны. Адзін танк затрымаўся каля брамы маёнтку і застаўся там на ноч. Праз апублікаваныя дакумэнты я дазнаўся, што гэта быў 15-ты танкавы корпус, які а 16-й гадзіне дабраўся да Цырыну і Карэлічаў.
Танкісты, якія затрымаліся ў Вялікім Двары, не жадалі ісьці да людзей на абед, ня елі нават таго, што ім прыносілі людзі. “Спасибо, у нас свои бисквиты”, – адказвалі яны. Людзі не маглі надзівіцца на іх. “Хіба яны баяцца, што іх атруцяць?” – гаварылі людзі. Зранку хацелі ехаць, але танк не заводзіўся, чакалі на вызваную зь Менску дапамогу.
На другі дзень пайшла пяхота. Актывісты пачалі крычаць: “Таварышы, усё – вашае, бярыце”, “Рабуйце нарабаванае” і да таго падобнае. Людзі рушылі ў панскі сад. Яблыкі, ўжо зьнятыя з дрэваў і пакладзеныя ў скрыні, былі разабраныя ўміг. У сыраварні разабралі галяндэрскія сыры, адзін прынесьлі і нам. Гэта былі апошнія сыры, якія выходзілі зь вялікадворскай сыраварні. Потым у сыраварнях Вялікага Двару і Ўшы выраблялі масла. Калі выбухнула новая вайна, было ўжо не да сыроў.
Падыходзілі людзі з навакольных вёсак, выводзілі з маёнтку ўсю жыўнасьць: коней, кароў, сьвіней. Даходзіла і да боек. Калі, нарэшце, усё разабралі, быў арганізаваны калгас, тады коней і частку кароў прыйшлося вяртаць ужо ў калгас. Але спрытнейшыя адразу забілі сьвіней і кароў і з’елі.
У былым палацы замест польскай арганізавалі беларускую школу.
Далейшай гісторыі Вялікага Двару я ўжо ня ведаю. Мы пераехалі ў Мір, які тады быў павятовым горадам. Бацька атрымаў там працу заатэхніка ў зямельным аддзеле. А ўвосень 1940 г. яго перавялі ў Турэц, туды пераехала і ўся сям’я.
Хлопцы, якія пасьвілі спутаных коней, уначы разьвялі агонь на пашы. Падышоў да іх нейкі пан і спытаў, ці можа прысесьці побач. Запрошаны частаваў усіх тытунём і распытваў, адкуль яны, чые яны, якія парадкі ў маёнтку, што добра робяць, а што не. Спытаць, хто ён такі, хлопцы не пасьмелі. Адыходзячы, пан падараваў цэлы капшук тытуню. Раніцай аказалася, што ў капшуку ня тытунь, а высушанае конскае дзярмо. Так і пазналі, што гэта быў Брахоцкі. Ці то прыдумалі, ці то прысьнілі, ня ведаю. Што чуў, тое і пішу.
Па сьмерці пана гаспадарствам упраўлялі дочкі – Эмілія і Марыя. Ці Марыя была замужам і толькі зрэдчас прыязджала, ці ўвогуле ня выйшла замуж, пазбаўленая маёнтку, ня ведаю. Гаспадарка ў руках сясьцёр квітнела і далей. Галяндэр у пабудаванай сыраварні рабіў сыры галяндэрскія і вучыў гэтаму мясцовых хлопцаў. Хутка была пабудавана новая сыраварня на Ўшы, другім вялікім маёнтку Брахоцкіх.
Пад старасьць Эмілія Брахоцкая трохі здурнела, трымала ў палацы табуны катоў, ад якіх паўсюды быў смурод. Улюбёным пакоем Эміліі было памяшканьне на верхнім паверсе ў сярэдняй частцы палацу. Тут з акна яна глядзела за дарогай да тракту і на лес Урвант з цэркаўкай. З балькону на паўночным баку аглядала праз лярнэтку, як працавалі на яе палях. Бяда, калі заўважала штосьці благое. Тады і аканом, і працаўнікі атрымлівалі прачуханца і страшэннае пакараньне.
У парку з заходняга боку палацу разьмясьцілі цьвінтарчык катоў. Людзі, якія яшчэ памяталі Эмілію, гаварылі, што ўлюбёныя памерлыя каты мелі надмагільлі з надпісамі і фігуркамі. Той цьвінтарчык ляжаў за якія 15-20 мэтраў ад палацу. У Першую сусьветную вайну разьмешчанае ў маёнтку войска амаль зьнішчыла яго. Але я яшчэ памятаю, колькі тых кашэчых магілак. Надмагільлямі былі камяні, можа, ад жорнаў, але квадратныя і зь дзіркай пасярэдзіне.
Па сьмерці Эміліі маёнтак трымала Марыя, а ў хуткім часе ён перайшоў да нейкага Фэльдмана. Чытаў аб тым Фэльдмане ўва Ўроцлаўскай Bibliotece Ossolineum (Н. Роўба, Оss. 272.771). Марыя перавезла труны бацькі і сястры ў Вільню і перапахавала на могілках Роса.
Калі школьнікам быў у Вільні ў 1936 г., бачыў магілы Адама і Эміліі Брахоцкіх. Яны знаходзіліся пры галоўнай алеі і недалёка ад дарожкі, так што, праходзячы, можна было прачытаць надпісы. Магілы тыя бачыў на Росах і мой бацька, які езьдзіў раз на год на з’езд Таварыства Земляробаў (Towarzystwa Rolniczego), дзе працаваў.
Былі яны досыць сьціплыя: пліты на магілах каменныя, а ў галаве помнік зь імем, прозьвішчам і датамі нараджэньня й сьмерці. Бацьку не прыйшло да галавы запісаць эпітафію на тых магілах, я ж запісаў. Калі школьным клясам езьдзілі ў Вільню на экскурсію, а ў тыя часы паездка ў Вільню была вельмі важным выпадкам, кожны з удзельнікаў мусіў у спэцыяльным сшытку запісваць ўсё, што здарылася зь ім па дарозе, што бачыў новага, што яго асабліва зацікавіла. З тых падарожных нататак рабілі потым вытрымкі ў школьную хроніку.
Вільня тады была адносна невялікім месцам, але дужа раскінутым, тут пражывала 140 тысяч жыхароў. Нам, дзецям, нават Мір ці Нясьвіж падаваліся вялікімі, а што гаворыць аб Вільні зь яе ўнівэрсытэтам, шматлікімі касьцёламі, цэрквамі, бажніцамі, мячэтам, музэем, прыгожымі крамамі з забаўкамі і цацкамі, каля вітрын якіх хацелася стаяць без канца.
Нататкі і школьная хроніка прапалі ў вайну. Год сьмерці Адама Брахоцкага вядомы (1858), а калі памерлі Эмілія і Марыя, невядома. Быў у Вільні ў 1990 г. і тых магілаў ужо не знайшоў.
Каля 1890 г. Мір і Вялікі Двор з шэрагам іншых маёнткаў і фальваркаў набыў князь Міхал Сьвятаполк-Мірскі. У вялікадворскім палацу гаспадарыў ягоны брат Мікалай.
Князь Мікалай зрэдчас бываў у Вялікім Двары. Ён больш падарожнічаў па сьвеце, але ў палацы заўсёды ўсё было падрыхтавана на нечаканы прыезд князя. У памяці вяскоўцаў ён запаў толькі тым, што меў 100 пар абутку.
Маёнткам кіраваў упраўляючы. Жыў ён на другім паверсе канцылярыі. Першы упраўляючы быў добрым гаспадаром. Падкапаў адводзячыя равы, адрамантаваў будынкі – адным словам, дбаў аб маёнтку. Пры ім быў закладзены вялікі сад паміж гумнам, старымі дубамі і вараціскімі балотамі.
Але выбухнула Першая сусьветная вайна. Расейскае войска заняло палац пад шпіталь, а ў парку і на вольных пляцах маёнтку ўсталявалі вайсковыя намёты, у якіх разьмясьціліся казакі. Ад гэтага суседства маёнтак шмат пацярпеў. З расейска-германскага фронту, які доўгі час трымаўся на рацэ Сэрвач, за 30 км на захад ад Вялікага Двару, на фурманках прывозілі параненых. Здаралася, што параненыя чакалі на апэрацыю ці перавязкі, а шпітальныя сёстры ў гэты час гулялі і пілі з афіцэрамі.
Я яшчэ пабачыў сьляды таго фронту, калі мне давялося пабываць у мясцовасьці Крынкі над Сэрвачу, што непадалёку ад Турца. На шматлікіх узгорках над рэчкай можна было накапаць шмат куляў з медзі. Мясцовыя жыхары гаварылі, што гэта кулі ад францускіх карабінаў, якія прыслала Францыя расейскай арміі у 1915 годзе.
Потым у Вялікім Двары спыняліся германскае, польскае, бальшавіцкае войскі. Але палац увесь час заставаўся шпіталем. Памерлых у шпіталі жаўнераў хавалі на Астраўку, каля капліцы Брахоцкіх. З часам занядбаная капліца ператварылася ў руіны, будынак афіцыны заваліўся, як і масток, што ляжаў на дарозе да тракту Мір–Нясьвіж. Былі спалены стадола і вяндлярня, што стаяла побач сыраварні. Ад алейні (“млынка”) яшчэ перад вайной засталіся толькі сьцены. На руінах цяпліцы пабудавалі маленькую цяплічку. Астатнія будынкі маёнтку захаваліся да 1939 г., іх я яшчэ добра памятаю.
Палац быў моцна разрабаваны, але найбольш шкоды нанеслі самі ўладальнікі Вялікага Двару. Князь Міхал Сьвятаполк-Мірскі пабудаваў сабе ў Міры непадалёку ад замку палац. Памёр ён, здаецца, перад вайной, а ўсе маёнткі, званыя “Двор Мірскі”, запісаў сыну, таксама Міхалу. Палац быў такі брыдкі, што, калі ў Першую сусьветную вайну яго спалілі, уладальнік нават не шкадаваў аб гэтым. Міхал Мірскі (сын) замест адбудовы спаленага палацу па вайне пачаў рэстаўрацыю мірскага замку пад сваю рэзыдэнцыю. З вялікадворскага палацу былі сарваныя і вывезеныя ў Мір дошкі з падлогі, разабраныя печы з галяндэрскай кафлі, вывезьлі і рэшткі мэблі. Былі сарваныя нават “сьляпыя падлогі”, на якіх ляжалі дубовыя клёпкі.
Да 1934 г. палац стаяў закінуты, толькі ў сутарэньнях захаваліся 2 памяшканьні. Па вайне 1920 г. адзін з дэмабілізаваных жаўнераў, родам з цэнтральнай Польшчы, застаўся ў Вялікім Двары, ажаніўся з маёй цёткай і атрымаў пасаду садоўніка. У той час у піўніцах палацу перахоўвалі яблыкі, і мы там часта бавіліся у закінутых памяшканьнях.
Адразу па вайне ў былой аранжарэі зрабілі крухмальню. Гэта была невялікая і даволі прымітыўная фабрыка. Працавалі на ёй толькі 2–3 месяцы ў год, увосень, калі капалі бульбу. У былым трэпхаўзе (“цёплым доме”) была зроблена сушыльня крухмалу. Гатовы выраб прадавалі нейкаму ангельцу, які прыязджаў з мясцовым гандляром, які ведаў ангельскую мову.
Будынкі маёнтку патроху пераўтвараліся ў руіны. Пры мне зруйнаваліся старыя аборы. На аборы занялі стайню, дзе раней трымалі выязных коней, а ўсіх коней перавялі туды, дзе раней стаялі толькі рабочыя коні. Быў сьведкаю як абвалілася адна сьцяна старой аборы і амаль не забіла бацьку майго сябра Валодзі Марозіка.
Перабудаваныя пад жытло стары бровар, кухня і гаркухня мелі дзіравыя дахі. У час дажджу трэба было падстаўляць розныя вёдры, посуд, бо вада лілася ўнутр памяшканьня. Цяжка было дамовіцца з гаспадарамі на рамонт даху.
Князь Міхал часам прыяжджаў на фаэтоне, запрэжаным чацьвёркай коней, каб агледзець маёнтак. Заходзіў і ў жытло працаўнікоў. Перад уваходам заўсёды здымаў капялюш, але дзіравыя дахі неяк абыходзіў, можа, нават ня ведаў, што яны дзіравыя. Папрасіць князя на рамонт у абыход упраўляючага, які заўсёды хадзіў з князем, ніхто не адважваўся.
Так як князь Мірскі ўхіляўся на падаткі, польскія ўлады наказалі яму адрамантаваць палац пад школу з уласных сродкаў. Пяціклясавая пачатковая школа распачала сваю дзейнасьць 1 верасьня 1934 г. і дзейнічае дагэтуль.
Землі маёнтку былі парцэляваныя. У 1939 г. ворнай зямлі ў Вялікім Двару было каля 100 гектараў, некалькі лугоў і тры лясы: невялікі Ўрвант пры тракце Мір–Нясьвіж (каля царквы), Пісараўшчына каля Новай Вёскі і вялікі лес Ваўкаўшчына за чыгункаю.
Зімою 1937 г. у парку пачалі высякаць дрэвы па загаду з Міру. Старыя вольхі, што расьлі на балотах, былі вырубленыя. Рубілі ясень і іншыя каштоўныя дрэвы. Бачыў на дарозе да Гародзяя абозы, якімі везьлі стваліну сьпілаваных дрэў. Іх цягнулі на санях з так званай сучкай – невялікімі санкамі, на якіх ляжаў адзін канец калоды. Былі выпадкі, калі сані не вытрымлівалі цяжару стваліны і ламаліся або перакульваліся. Падняць такія стваліны было ўжо нельга без адмысловых прылад, званых “банкрат” ці “данкрат”, і ляжалі яны на абочыне дарогі аж да лета.
Сыраварня працавала да 1939 г. Галяндэрскія сыры скупляў гандляр Рэсэль зь Міру. Прадаваліся тыя сыры ў Вільні, Варшаве. Былі яны дужа дарагія і таму на месцы пакупнікоў не знаходзілі.
Першага верасьня 1939 г. выбухнула нямецка-польская вайна – пачатак Другой сусьветнай. Майго бацьку і стрыя мабілізавалі ў войска. Стрый ваяваў у бойку зь немцамі пад Млавай на мяжы з Усходнімі Прусамі, бацьку ў салдаты не ўзялі. Праз некалькі дзён ён вярнуўся дадому.
Дырэктар школы Ян Рахфал выстаўляў вечарам радыё ў вакно, а людзі зьбіраліся, каб паслухаць навіны. Калі Англія і Францыя аб’явілі вайну Германіі, здавалася, што перамога будзе на баку кааліцыі. Але ў адзін дзень па радыё паведамілі, што ангельскія лётчыкі скінулі на Германію мільён улётак! Замест бомб – улёткі! Польскія войскі адступалі, францускія не праяўлялі ініцыятывы.
Раніцай 17 верасьня 1939 г. над Вялікім Дваром з’явіліся самалёты, людзі думалі, што нямецкія. З усходу да нас даходзіў гук, якога ніколі раней ня чулі. Каля 7-й гадзіны раніцы ў маёнтак з боку Дзярэчынцаў уехалі 3 танкі Чырвонай Арміі і затрымаліся. Танкісты выйшлі, расклалі мапы і пыталі людзей, ці можна дарогай праехаць у Мір, ці спраўныя масткі. Неўзабаве паехалі дарогай на Новую Вёску.
Пазьней дарогай праз маёнтак пачалі праходзіць шматлікія калёны, танкі, розныя машыны. Адзін танк затрымаўся каля брамы маёнтку і застаўся там на ноч. Праз апублікаваныя дакумэнты я дазнаўся, што гэта быў 15-ты танкавы корпус, які а 16-й гадзіне дабраўся да Цырыну і Карэлічаў.
Танкісты, якія затрымаліся ў Вялікім Двары, не жадалі ісьці да людзей на абед, ня елі нават таго, што ім прыносілі людзі. “Спасибо, у нас свои бисквиты”, – адказвалі яны. Людзі не маглі надзівіцца на іх. “Хіба яны баяцца, што іх атруцяць?” – гаварылі людзі. Зранку хацелі ехаць, але танк не заводзіўся, чакалі на вызваную зь Менску дапамогу.
На другі дзень пайшла пяхота. Актывісты пачалі крычаць: “Таварышы, усё – вашае, бярыце”, “Рабуйце нарабаванае” і да таго падобнае. Людзі рушылі ў панскі сад. Яблыкі, ўжо зьнятыя з дрэваў і пакладзеныя ў скрыні, былі разабраныя ўміг. У сыраварні разабралі галяндэрскія сыры, адзін прынесьлі і нам. Гэта былі апошнія сыры, якія выходзілі зь вялікадворскай сыраварні. Потым у сыраварнях Вялікага Двару і Ўшы выраблялі масла. Калі выбухнула новая вайна, было ўжо не да сыроў.
Падыходзілі людзі з навакольных вёсак, выводзілі з маёнтку ўсю жыўнасьць: коней, кароў, сьвіней. Даходзіла і да боек. Калі, нарэшце, усё разабралі, быў арганізаваны калгас, тады коней і частку кароў прыйшлося вяртаць ужо ў калгас. Але спрытнейшыя адразу забілі сьвіней і кароў і з’елі.
У былым палацы замест польскай арганізавалі беларускую школу.
Далейшай гісторыі Вялікага Двару я ўжо ня ведаю. Мы пераехалі ў Мір, які тады быў павятовым горадам. Бацька атрымаў там працу заатэхніка ў зямельным аддзеле. А ўвосень 1940 г. яго перавялі ў Турэц, туды пераехала і ўся сям’я.