> Мінская вобласць > Нясвіжскі раён > мястэчка Гарадзея
Гарадзея. У мястэчку

Гарадзея - фота і помнікі

Першая пісьмовая згадка: 1530

Магчымыя варыянты:
Гарадзея Городея Horodziej Haradzieja Гародзяя Гародзей Гарадзей Horodzieja Gorodeja Gorodea Gorodeya Гародзий

Каардынаты:
53° 18'52.66"N, 26° 32'21.83"E

Што паглядзець у Гарадзеі

Страчаная спадчына

Гісторыя Гарадзеі

Гарадзея (мясцовы назоў — Гародзяй, у пачатку 20 ст. 3амір’е) — гарадскі пасёлак, чыгуначная станцыя на лініі Мінск — Баранавічы, цэнтр Гарадзейскага сельсавета. Вядома з 16 ст. ў Навагрудскім ваяводстве ВКЛ. У 1530 г. Васіль і Леў Чыжы разам з Бейнаровічамі і Пратасовічамі скардзіліся на пана С. Ільініча, які чыніў разбой на тэрыторыі іх маёнткаў Гародзяй і Астроўкі. У прысутнасці сведкаў былі ўдакладнены межы ўладанняў [у кн. Литовская метрика (1522-1530) 4-я книга судных дел. Вільня, 1997, л. 395-396].

У 1551 г. Гарадзея — уладанне П.А. Ганусовіча. У 1555 г. ён прадаў 3-ю частку маёнтка Б.В. Пратасовічу, а дзве астатнія аддаў яму ў заставу. У 1571 г. Б.В. Пратасовіч купіў увесь маёнтак, а ў 1575 г. прадаў яго Радзівілам. У 1671 г. Гарадзея — маёнтак у Навагрудскім ваяводстве, у 1726 г. — фальварак, уладанне Радзівілаў. З 1796 г. ў Навагрудскім павеце, з 1861 г. цэнтр воласці. У 1810 г. фальварак і веска Гарадзея знаходзіліся ў арэндзе у Багдановіча. У 1852 г. Гарадзея — уладанне палкоўніка Брахоцкага (маёнтак і вёска). Уладзіслаў Сыракомля наведаў яе пад час сваіх «Вандровак» і назваў «сапраўдным аазісам у гэтым баку». Згодна Інвентару 1863 г. ў фальварку Гарадзея меліся жылы дом, дом аканома (пабудаваны ў 1795), саладоўня, склеп, птушнік, памяшканні для жывелы, стайня, кузня, млын. Тут вырошчвалі садавіну і гародніну, выраблялі каўбасы. У 1810 г. была пабудавана капліца. У фальварак уваходзілі вескі Малая і Вялікая Гарадзея, Абібайкі (Ібібайкі).

У 1791 г. была пабудавана карчма каля в. Вялікая Гарадзея (14 гаспадарак), у 1795 г. — каля в. Малая Гарадзея (2 гаспадаркі), у 1833 г. — каля трэцяй вескі. У 1871 г. за паўвярсты ад Гарадзеі была пабудавана аднаіменная станцыя на Маскоўска—Брэсцкай чыгунцы, якая хутка стала пунктам гандлю сельгаспрадуктамі і збожжам. Нават Варшава мела сваіх гандлёвых агентаў у Гарадзеі. Акрамя чыгункі каля вёскі праходзіў паштовы шлях Слуцк—Нясвіж—Мір—Навагрудак. Да чыгуначнай станцыі прымыкалі землі памешчыка Марцынкевіча. У 1876—88 гг. ў раёне сучаснага гарадскога пасёлка размяшчаліся маёнткі: Дольная Гарадзея (з 69 дзесяцінамі), спадчыннае ўладанне А.В. Болтуць (з 1875), вадзяны і конныя млыны; Гарадзея (1353 дзесяціны зямлі), спадчына Э.А. Брахоцкай (з 1858), 3 карчмы, ветраны і вадзяны млыны; Гарадзея (235 дзесяціны зямлі), спадчына А.С. Марцынкевіча (з 1864) і фальварак Гарадзея, уладанне Неслухоўскіх, вадзяны млын, гасцініца для пасажыроў станцыі. Вёска Гарадзей (Гурна—Гарадзей) у 1886 г. налічвала 48 двароў, 352 жыхары меліся валасное праўленне, лаўка, карчма. З 1869 г. працавала народнае вучылішча, у якім ў 1892/93 навучальным годзе вучыліся 75 хлопчыкаў і 7 дзяўчынак. У 1888 г. была адчынена школа граматы, дзе ў 1890/91 навучальным годзе вучыліся 12 хлопчыкаў.

У 1897 г. паселішча Гарадзея, 92 двары, 719 жыхароў, малітоўны дом, аптэка, 17 лавак, 2 склады цукру, 2 піўныя склады, 5 піцейных дамоў. Побач знаходзіліся сяло Горна—Гарадзея — 122 двары, 730 жыхароў, 2 царквы (царква Раства Багародзіцы пабудавана ў 1897), валасное праўленне, хлебазапасны магазін, піцейны дом і вёска Дольна—Гарадзея — 30 двароў, 194 жыхары, хлебазапасны магазін. На чыгуначнай станцыі, побач з маёнткам Гарадзея было 23 жыхары, 4 жылыя і 11 іншых пабудоў. Аднаіменных і сумежных з Гарадзеяй маёнткаў у гэты час налічвалася 4: уладанні Марцынкевіча (32 жыхары), Святаполк-Мірскага (61 жыхар), Неслухоўскага (56 жыхароў), Болтуця (12 жыхароў) і 2 млыны (5 і 2 жыхароў). 18 кастрычніка 1905 г. ў Гарадзеі адбылася забастоўка і дэманстрацыя рабочых (да 150 чал.).

У 1909 г. на месцы сучаснай Гарадзеі пасад Гарадзея, 121 двор, 385 жыхароў, сяло Горна-Гарадзея, 115 двароў, 744 жыхары, вёска Дольна-Гарадзея, 31 двор, 231 жыхар і маёнткі Гарадзея Вольскай (14 жыхароў), Жаліхоўскай (15 жыхароў), кн. Святополк-Мірскага (22 жыхары), Халавецкай (23 жыхары). У сяле працавала народнае вучылішча (да 1917), у якім у 1905/1906 навучальным годзе вучыліся 106 хлопчыкаў і 20 дзяўчынак. У 1-ю сусветную вайну з 1915 г. Гарадзея знаходзілася ў прыфрантавой паласе. Чыгуначная станцыя і пасад называліся Замір'е (на поўнач ад Гарадзеі ўздоўж шляха на Мір знаходзіўся аднаіменны маёнтак кн. Вітгенштэйна). На ўшанаванне памяці ахвяр 1-й сусветнай вайны ў завулку Бальнічны у 1920-я гады ўсталяваны памятны знак.

У маі—чэрвені 1917 г. ў Замір'і адбыліся мітынгі і маніфестацыі працоўных і салдат, якія патрабавалі роспуску Дзяржаўнай Думы і перадачы ўлады Саветам. У лютым 1918 г. Гарадзея акупавана войскамі кайзераўскай Германіі, дзейнічала бальшавіцкае падполле. Летам і восенню 1918 г. ў раёне вёскі дзейнічалі партызанскія атрады. У канцы 1918 г. станцыя і вёска заняты Чырвонай арміяй, з жніўня 1919 г. да 6.8.1920 г. і з кастрычніка 1920 г. — польскімі войскамі. У 1921—39 гг. у складзе Польшчы, цэнтр Гарадзейскай гміны Нясвіжскага павета Навагрудскага ваяводства. У 1921 г. Гарадзея — мястэчка, 147 двароў, 1120 жыхароў, гмінная ўправа, аддзяленне сувязі, касцёл, 2 сінагогі, чыгуначная станцыя, таргі па чацвяргам. Вёска Гарадзея Горная, 146 дамоў, 820 жыхароў; аднаіменныя фальварак, 43 жыхары, леснічоўка, 4 жыхары і асада, 10 жыхароў. Вёска Гарадзея Дольная, 60 двароў, 309 жыхароў і аднаіменны фальварак, 19 жыхароў.

З 1939 г. ў БССР, з 4.12.1939 г. ў Нясвіжскім павеце, 15.1.1940 г. ў Нясвіжскім раёне Баранавіцкай вобласці, з 12.10.1940 г. — гарадскі паселак, цэнтр Гарадзейскага сельсавета таго ж раёна і вобласці, з 8.1.1954 г. ў Мінскай вобласці. У 1940 г. ў мястэчку 208 двароў, 1719 жыхароў, чыгуначная станцыя, 10 дробных прадпрыемстваў, 2 паравыя і 2 вадзяныя млыны, 4 гандлёвыя кропкі, 2 няпоўныя сярэднія школы, хата-чытальня, бібліятэка, клуб, бальніца (20 ложкаў), радзільны дом, паліклініка, аддзяленне сувязі, базар 1 раз у тыдзень. У вёсцы Горная Гарадзея — 1156 жыхароў, былым маёнтку той жа назвы — 51 жыхар, в. Дольная Гарадзея — 391 жыхар, былым маёнтку — 25 жыхароў. У 1940 г. ў Гарадзеі створаны калгас «1 Мая». Калгасу былі перададзены жылыя і гаспадарчыя пабудовы былога фальварка Магдулка, сад былога маёнтка Халавецкіх. У 2-ю сусветную вайну на тэрыторыі Гарадзейскага сельсавета было спалена 250 дамоў. У 1947 г. працавала школа сельскай моладзі, хата-чытальня.

У 1949—50 гг. на сядзібе (былы маёнтак Сабалеўскага) дапаможнай гаспадаркі Галоўпрамбуда каля станцыі Гарадзея была створана Гарадзейская МТС, якая абслугоўвала 6 сельсаветаў, 34 населеныя пункты, 26 калгасаў. З 1959 г. Гарадзея ў складзе саўгаса «Гарадзейскі», з 24.9.1990 г. — племсаўгаса «Гарадзейскі» (30.12.1996 рэарганізаваны ў калектыўнае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Гарадзея»; цэнтр пас. Новагарадзейскі). На 1.1.2001 г. 4447 жыхароў. Чыгуначная станцыя, Дом культуры, 2 бібліятэкі, школа-інтэрнат для дзяцей з парушэннем слыху, музычная і 2 сярэднія школы, кінатэатр, 2 дзіцячыя сады, лясніцтва, магазіны, аддзяленне сувязі, прадпрыемства па забеспячэнню нафтапрадуктамі, прадпрыемства агульнага харчавання, хлебапрыёмнае прадпрыемства, райаграпрамснаб, 2 ПМК, сельгасхімія, ільнозавод, ААТ «Гарадзейскі цукровы камбінат» і яго Дом культуры, аптэка, бальніца. Царква і касцёл. За 5 км ад Гарадзеі драўляная Спаса-Праабражэнская царква (пабудавана ў пачатку 19 ст., перабудавана ў 2000-я).

Крыніца:
Памяць. Нясвіжскі раён
БЕЛТА. 2001

Гарадзея. : Адметнасці | фота выбраных помнікаў

Гарадзея.  Касцёл Святога Юзафа рамесніка Касцёл Святога Юзафа рамесніка

Від з прывакзальнага пляцу

Гарадзея.  Каплічка прыдарожная Каплічка прыдарожная

Агульны выгляд

Гарадзея.  Каплічка прыдарожная Каплічка прыдарожная

Городея. Часовня православная 1874г.

Гарадзея.  У мястэчку У мястэчку

Прыдарожная каплічка

Гарадзея.  У мястэчку У мястэчку

Жылы дом пач. ХХ ст.

Гарадзея. : Страчаная спадчына | фотаздымкі

Гарадзея.  Царква Праабражэння Гасподняга

Гарадзея. Царква Праабражэння Гасподняга (1808) Праабражэнская царква. Знаходзілася ў 3 км на поўнач Гарадзеі. У 1990-я перабудавана Фота © Radzima.net | ca. 1910

Гарадзея.  Царква Нараджэння Божай Маці

Гарадзея. Царква Нараджэння Божай Маці (1896) Здымак пач. ХХ ст.