Полацкая эпархія бізантыйскага абраду на думку гісторыкаў бярэ пачатак у канцы Х ст., хаця дакладнае даты ў летапісах ня згадваецца. Ня выключана, што заснаваньне яе не было непасрэдна зьвязанае са знакамітым хрышчэньнем Русі (Украіны) кіеўскім князем Уладзімірам, бо ісладзкая «Сага аб хросьце» згадвае пра сьмерць і пахаваньне на мяжы Х-ХІ стст. у царкве Яна Папярэдніка ісландскага місіянэра і прадстаўніка Канстантынопальскага патрыярха Торвалада Кодрансана, якога ў Полацку вызнавалі за сьвятога. Эпархія ахоплівала ўсю Полацкую зямлю амаль да самага Балтыйскага мора і ад пачатку зазнавала уплывы заходніх культураў. Сьведчаньнем таму, паводле дасьледчыцы архітэктуры Т.Габрусь, пакладаньне ў аснову культавае архітэктонікі полацкіх, віцебскіх, смаленскіх цэркваў рымскага футу, у той час як у іншых частках усходнеславянскага рэгіёну за аснову браўся грэцкі фут. Адкрытасьці Полацкае зямлі да заходніх уплываў спрыяў водны гандаль па Дзьвіне. Таму ня дзіва, што ў 1186 г. полацкі князь Валадар (Woldemaro de Ploceke з Лівонскае хронікі Генрыка) даў дазвол лацінскаму манаху Майнгарду дазвол на хрышчэньне ліваў, што жылі на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора. Вынікам стала заснаваньне ў 1188 г. з блаславеньня папы Клемента ІІІ лацінскага біскупства “Ікескола ў Рутэніі (Русі)”.

Пасьля падзелу ў ХV ст. Кіеўскае мітраполіі на Кіеўскую і Маскоўскую часткі Полацкая эпархія становіцца самай вялікай эпархіяй Кіеўскае мітраполіі ў складзе ВКЛ. Таму з 1511 г. у дакумэнтах яна мянуецца архіэпархіяй (старэйшай эпархіяй), а мітрапалітамі кіеўскімі за часы існаваньня ВКЛ часцей становяцца архібіскупы полацкія. З палачанаў, што ў розныя часы стаялі на чале мітраполіі, былі Місаіл Пяструцкі, Сымон, Язэп ІІІ і пазьней Антон Сялява, Гаўрыла Каляда, Кіпрыян Жахоўскі, Фларыян Грабніцкі ды Ясон Смагаржэўскі. З прычыны таго, што тэрыторыя эпархіі была занадта вялікай і ў розныя часы на ейных абшарах мелася да 15 манастыроў, ад 18 да 28 дэканатаў і болей за 1000 цэркваў з 1617 г. полацкаму архібіскупу прыдаваўся каад’ютар (памочнік) з тытулам біскупа віцебскага.

Паўстае пытаньне: ”Дзеля чаго гэтак падрабязна пісана пра гісторыю, памеры і значнасьць полацкае эпархіі?”. А зроблена гэта выключна дзеля таго, каб паказаць на якім тле ўзрастала, гартавалася, працавала на ніве духоўнай дзеля паствы і нашчадкаў незвычайная асоба эўрапэйскага маштабу – архібіскуп полацкі і мітрапаліт кіеўскі Фларыян Грабніцкі.

Астоя – герб Грабніцкіх

Нарадзіўся Фларыян ў 1683 годзе ў сям’і заможнага шляхціча Міхаіла Грабніцкага. Бацька Фларыяна нейкі час быў скарбнікам Віцебскага ваяводзтва, аднак маёмасьць Грабніцкіх была і ў Полацкім ваяводзтве. Гэтак з 1863 г. вядомая асоба Антона Грабніцкага, кіраўніка полацкага аддзелу ў паўстанцкім войску пад началам Кастуся Каліноўскага. Радавым маёнткам яго была вёска Арэхаўна Лепельскага павету (цяпер Ушацкі раён). Ня выключана, што будучы мітрапаліт кіеўскі зьявіўся на сьвет менавіта ў гэтым кутку Полацкага ваяводства. Няма зьвестак дзе будучы ерарх атрымаў пачатковую адукацыю, але вядома, што ў 1699 г. далучыўся да манаскага закону Базыля Вялікага правінцыі Сьвятой Тройцы. Навучаўся ў Віленскай і Львоўскай калегіях. У 1707-м годзе стаўся магістрам філязофіі.

Духоўнае сталеньне Фларыяна адбывалася ў часы Паўночнае вайны, калі расейскія войскі палілі Віцебск, Себеж, Магілеў, калі жаўнеры Пятра І палявалі на манахаў-базыльянаў па ўсяму Вялікаму Княству Літоўскаму, урэшце калі на ягонай радзіме ў Полацку чацьвёра манахаў былі ўласнаручна забітыя расейскім царом. Не спужаўся. Пазьней Грабніцкі працягвае навучаньне ў Віленскай акадэміі, дзе ў 1710-м атрымлівае ступень доктара тэалёгіі. Пасьля сканчэньня вучобы малады выпускнік быў накіраваны настаўнікам у Жыровіцкую сэмінарыю, дзе зьвярнуў на сябе ўвагу старэйшых сьціпласьцю, пабожнасьцю і грунтоўнымі ведамі. Таму хутка быў прызначаны ігуменам віленскага Траецкага манастыра. Апрача таго выконваў абавязкі афіцыяла (прадстаўніка ў юрыдычных справах) базыльянскага закону. Сваёй адукаванасьцю і духоўнасьцю а.Фларыян прыцягнуў і ўвагу тагачаснага архібіскупа полацкага Сільвэстра Пашкевіча, які прапанаваў яму стаць сваім памочнікам. З 1715 г. Грабніцкі атрымаў годнасьць біскупа віцебскага каад’ютара полацкага архібіскупа. Ён фактычна выконвае функцыі адміністратара вялікае эпархіі і пасьля спачыну ў 1719 г. архібіскупа Пашкевіча афіцыйна ачольвае эпархію.

Трэба адзначыць, што цягам усяго жыцьця ўладыка Фларыян меў перад вачыма за прыклад дзейнасьць свайго папярэдніка на полацкім біскупскім пасадзе Язафата Кунцэвіча і йшоў тым самым шляхам: архімандрыт віленскі – каад’ютар полацкага архібіскупа – архібіскуп полацкі. На карысьць гэтага сьведчыць і тое, што ня без актыўнага ўдзелу маладога полацкага архібіскупа на царкоўным саборы, што праходзіў у Замосьці 26.08-17.09 1720 г. было прынятае рашэньне аб сьвяткаваньні ўсёй царквой штогод 16 верасьня дня блаславёнага Язафата Кунцэвіча. Тры сэіі згаданага сабору, у якім прынялі ўдзел мітрапаліт Лявон Кішка, усе рускія біскупы, восем архімандрытаў і 126 дэлегатаў ад сьвятароў і манахаў, праходзілі ў царкве Покрыва Багародзіцы. Апрача іншага сабор прыняў нормы, неабходныя для нармалізацыі духовага жыцьця: адмяніў калектыўныя споведзі і абавязаў вернікаў спавядацца ня менш як тройчы за год (у часе Велікоднага посту, на Спачын Багародзіцы і на Раство Хрыстова). Да таго ж сабор абавязаў базыльянаў ва ўсіх манастырах, дзе колькасьць манахаў ня менш за 12 чалавек, заснаваць уласным коштам школы. Узьвярнуўшыся ў сваю эпархію біскуп Грабніцкі цалкам аддаўся рэалізацыі рашэньняў сабору. Дзеля аб’ектыўнасьці трэба згадаць, што яшчэ да Замойскага сабору малады кіраўнік эпархіі актыўна працаваў на ніве асьветы паствы. Гэтак у 1717 г. дамогся пераводу з Жыровічаў у Полацак школы філязофіі. Пасьля сабору ў Полацкай эпархіі пачалі інтэнсыўна закладацца манастыры і школы пры іх: Лукомаль(1726), Якабштадт(1726) - цяпер Екабпілс у Латвіі, Махірова(1731), Тадуліна(1743), Любавічы(1743), Малашкавічы(1751), Марывіль(1749), Ворша(1758), Судзілавічы(1762). Апрача таго архібіскуп Полацкі быў ініцыятарам пабудовы ў буйных гарадах і мястэчках эпархіі новых каменных цэркваў замест старых заняпалых. За часы ягоныя паўсталі выдатныя архітэктурныя храмы ў стылі барока ў Полацку (1738-50), Струньні (1738-43), Віцебску (1717-43), Воршы (1758-74), Себежы. Справамі будаўніцтва катэдральнага сабору ў Полацку, базыльянскага Сафійскага манастыру ля яго і архірэйскага дому, а таксама загараднае рэзыдэнцыі ў Струньні Грабніцкі займаўся асабіста. На пабудову новага Сафійскага сабору на падмурках старога, які быў разбураны 01.05.1710 г. расейскімі войскамі, струнскае рэзыдэнцыі ды шмат іншых пабудоваў архібіскуп не шкадаваў ані свайго часу, ані ўласных сродкаў. Захаваліся арыгіналы дамоваў уладыкі Фларыяна з будаўнічым майстрам Блажэем Касінскім, муляром Антанінам Дабрагоўскім на пабудову катэдральнага сабору Сьвятое Сафіі, а таксама з пастаўніком цэглы Кандрашом Стрыхаром. І ў гэтай справе яму выпала йсьці шляхам Язафата Кунцэвіча, бо як той у 1618-1620 гг. уласна займаўся аднаўленьнем храму Сьв. Сафіі, гэтак і Грабніцкі ў 1738-1750 гг.

Фрагмэнт намінацыйнае граматы 1743 г., выдадзенай у Струньні, з подпісам і пячаткай Ф.Грабніцкага

Уладыка Фларыян намагаўся праз суды давесьці незаконнасьць перадачы каралём Сьцяпатам Батурам езуітам царкоўнай маёмасьці паводле права вайны (jure bellico) пасьля заняцьця горада 30.08.1579 г. Ён патрабаваў вяртаньня забранае маёмасьці (у прыватнасьці Спаскі манастыр, дзе плянаваў разьмесьціць базыльянак), бо права вайны распаўсюджваецца на маёмасьць забраную ў ворага, але не на маёмасьць трэцьцяга боку ды ва ўласнай дзяржаве. Езуіты былі надта незадаволеныя дзеяньнямі Фларыяна Грабніцкага. Справядлівасьць была за архібіскупам і толькі сувязі сяброў Таварыства Ісуса ў розных інстанцыях не далі магчымасьці давесьці справу да канца. Адмысловая ватыканская камісія прыняла рашэньне пакінуць усё бязь зьменаў і больш не ўзьнімаць праблемы. [#br][#br] У 1729-30 гг. архібіскуп Грабніцкі наведаў Рым, дзе блізка пазнаёміўся з кардыналам Праспэра Лямбэртыні, кансультарам Кангрэгацыі пашырэньня веры (з 1740 г. папа Бэнэдыкт ХІV), у непасрэдным падпарадкаваньні якой знаходзілася руская царква. Духоўнасьць і адукаванасьць полацкага архібіскупа былі высока ацэненыя тагачасным папам Бэнэдыктам ХІІІ, які менаваў яго сваім хатнім сьвятаром і асыстэнтам папскага пасаду, што зрабіла зь яго выбітную постаць у рускай царкве. [#br][#br] У сьнежні 1745 г. спачыў мітрапаліт кіеўскі Апанас Шаптыцкі. Асобы больш годнае мітрапаліцкае годнасьці чым Грабніцкі не было. Але езуіты з прычыны нелюбові да полацкага ўладыкі дамагліся падпісаньня каралём Аўгустам ІІІ намінанацыйнае граматы на мітраполію для біскупа луцкага Тэадора Рудніцкага, які быў зь імі ў прыязных адносінах. Усе іншыя біскупы рускія, базыльяны, сьвятары былі на баку Грабніцкага. Не зважаючы на прызначэньне каралём Рудніцкага полацкі архібіскуп з 14.01.1747 г. прыступае да кіраўніцтва мітраполіяй, а з 06.03.1747 г. пераймае і кіраваньне мітрапаліцкімі маёнткамі. Як руская ерархія, гэтак і лацінская дамагаюцца прызначэньня Грабніцкага мітрапалітам кіеўскім. Віленскі лацінскі біскуп-каад’ютар Язэп Сапега ў некалькіх лістах да канцлера ВКЛ Яна Фрэдэрыка Сапегі даводзіў таму, што полацкі архібіскуп асоба вялікіх талентаў і добры прыяцель роду Сапегаў, што ён ёсьць гарантыяй посьпеху зьяднанае рускае царквы, якой цягам 150 гадоў моцна і стала спрыялі Сапегі. Прасіў выкласьці тыя меркаваньні каралю. Урэшце 05.01.1748 г. кароль з парады біскупаў і іншых уплывовых асобаў скасаваў намінацыю Рудніцкага і прызначыў Фларыяна Грабніцкага мітрапалітам кіеўскім і архімандрытам кіева-пячэрскім. Прызначэньнем былі надта незадаволеныя як езуіты, гэтак і расейскі ўрад. Пра прычыну незадаволенасьці езуітаў згадана раней. Прычына гэткага самага стаўленьня да новага мітрапаліта з боку Петэрбургу хавалася ў наступным. Пачынаючы ад ХVI ст. праваслаўная царква канстантынопальскага падпарадкаваньня перажывала сыстэмны крызыз. Пасьля сабору 1596 г. ён яшчэ болей паглыбіўся. Не ставала сьвятароў, навучальных установаў, не было сродкаў на адбудову цэркваў. Але заставаліся вернікі-хрысьціяны, якіх без абрадаў, Сьвятых таямніцаў, навукі Хрыстовай Грабніцкі як пастыр ня мог пакінуць. Таму ў сваёй эпархіі пераймаў і адбудоўваў цэрквы, і прызначаў сьвятароў у парафіі, дзе тых не было. За часы дзейнасьці на пасадзе архібіскупа былі перанятыя і атрамантаваныя апусьцелыя будынкі манастыроў Анупрэйскага, Пустынскага, Мазолаўскага, перанятыя цэрквы ў Шацілаве, Гаранах, Бешанковічах, Вуле і іншых вёсках і мястэчках (агулам каля 160). Ерархі расейскай праваслаўнай царквы, пераняўшыя ў канстантынопальскага патрыярхату апеку над незьяднанымі парафіямі Рэчы Паспалітай, былі не задаволеныя. [#br][#br] У 1750 г. асьвячаецца новая царква Сьв.Сафіі, дзе бакавыя капліцы былі прысьвечаныя: усходняя – блаславёнаму Язафату Кунцэвічу, заходняя – сьвятому Бэнэдыкту. Адразу Грабніцкі распачынае працэс вяртаньня мошчаў Язафата Кунцэвіча, якія у часе Паўночнае вайны з прычыны пагрозы з боку расейскіх войскаў былі вывезеныя і захоўваліся ў Белай Падляскай. Апеку над машчамі ўзялі Радзівілы, якія жадалі пакінуць іх у сябе ў Белай і не вяртаць у Полацак. Канцлер ВКЛ Караль Радзівіл урэшце вярнуў толькі раку, зробленую ў 1646 г. паводле замовы тагачаснага падканцлера ВКЛ Лявона Казіміра Сапегі, мошчы ж пакінуў у Белай. [#br][#br] Цягам ХVІІІ ст. не зважаючы на далучэньні да зьяднанае царквы вялікай колькасьці праваслаўных парафіяў колькасьць вернікаў уніяцкае царквы не павялічвалася. Прычынай таго быў пераход уніятаў на лацінскі абрад з-за інтэнсыўнае прапаганды лацінскіх сьвятароў. Ачольваючы эпархію, а пазьней і мітраполію Грабніцкі настойліва дамагаўся зьмены гэткае заганнае тэндэнцыі. У гэтай справе ў 1751 г. мітрапаліт Грабніцкі разам зь біскупам перамышальскім Шумлянскім і біскупам львоўскім Лявонам Шаптыцкім наведалі Рым, дзе атрымалі запэўненьні, што Апостальскі пасад заўсёды быў супраць пераходу ўніятаў на лацінскі абрад. Вынікам шматлікіх апэляцыяў мітрапаліта і біскупаў сталася папская канстытуцыя Бэнэдыкта ХІV “Allatae sunt” з 1755 году ў абарону рускае царквы. Але жаданьні Апостальскага пасаду захаваць рускі абрад сутыкаліся з процідзеяньнем уладаў Рэчы Паспалітай, якія нават не хацелі ведаць папскіх рашэньняў у гэтай справе. [#br][#br] Цягам усяго свайго жыцьця Грабніцкі ўдасканальваў сыстэму кіраваньня эпархіяй. Закладзены ім падмурак стаўся прычынай таго, што дакумэнт аб далучэньні да Расейскай праваслаўнай царквы нават пад прымусам падпісалі толькі 367 з 960 сьвятароў эпархіі, што сёньня дае падставы казаць аб некананічнасьці Полацкага сабору 1839 г. [#br][#br] Пракіраваўшы Полацкай эпархіяй 45 гадоў мітрапаліт Фларыян Грабніцкі спачыў у сваёй рэзыдэнцыі ў Струньні 15.06.1762 г., дзе і быў пахаваны. Цела яго пэўна захоўвалася ва ўнутранай палацавай царкве. 01.02.1802 г. ягоны наступнік на полацкім пасадзе Геракл Лісоўскі ў суправаджэньні Самуіла Навакоўскага, кіраўніка беларускай базыльянскай правінцыяй сьвятога Міколы, зьдзейсьнілі перанясеньне цела мітрапаліта са Струньні ў Полацак. У надзвычай прыгожай труне яно было зьмешчанае ў нішы левай сьцяны алтара Сьв. Сафіі, як належыць фундатару гэтага велічнага храму. Тут яно праляжала некранутым да часу рамонтных работаў 1912 г., у часе якіх сьценка нішы была разламаная. Два крыжы, зь мітры ды нагрудны, і два пярсьцёнкі былі забраныя з труны гісторыкам А.П.Сапуновым і вывезеныя ў Віцебск, далейшы лёс іх невядомы. Ніша з труной была зноўку замураваная. Другі раз ніша была адчыненая недзе ўвесну 1980 году ў часе рамонтных работ. Тагачасная дырэктарка музэю Я.А.Зайцава заўважыла тады ў аднаго з работнікаў полацкіх рэстаўрацыйных майстэрняў, што займаліся мантажом ацяпленьня ў саборы, бляху з барэльефам льва. Той паведаміў, што знайшоў яе разам з рэшткамі пахаваньня ў прабітай у левым алтарным муры нішы. Дырэктарка паклікала супрацоўніцу запаведніка Дзьмітрыеву В.С., разам зь якой яны выбралі зь нішы найбольш захаваўшыеся рэшткі пахаваньня. Сярод іх была мітра, але без крыжа, бо яго зьвез у 1912 г. Сапуноў, частка чэрапа, рэшткі вопраткі, але бяз гузікаў, частка аднае рукі ў пальчатцы. Ніша была закладзеная. З прычыны дрэннае захаванасьці рэштак яны не былі ўключаныя ў фонды запаведніка, а проста захоўваліся ў картонных скрынях. Зь цягам часу частка рэчаў згубілася і ўвосень 1996 г. супрацоўнікі запаведніка перадалі старшыні полацкай грэка-каталіцкай парафіі М.Шараху і сьвятару а.Бэнэдыкту Алексейчуку толькі рэшткі вопраткі і частка адной рукі мітрапаліта ў вязанай пальчатцы. Сёньня рэшткі захоўваюцца ў полацкім Барысаглебскім манастыры айцоў студытаў.

Бібліяграфія:
Арлоў У. Таямніцы полацкае гісторыі, Мінск, 1994
Архіў уніяцкіх мітрапалітаў, вып.1, Мінск-Полацк, 1999
Архіў уніяцкіх мітрапалітаў, вып.2, Мінск-Полацк, 2001
Бантыш-Каменский Н. Историческое известие о возникшей в Польше унии, Москва, 1805
Ваврик М.Нарис розвитку і стану василіянского чина XVII i XX ст., Рим, 1979
З гісторыі ўніяцтва на Беларусі, Мінск, 1996
Likowski E. Dzieje kosciola unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX wieku, Warszawa, 1906
Назарко І. Киівські і галицькі митрополити, Рим, 1962
Нарис історіі василіянского чину Святого Йосафата, Рим, 1979
Сапунов А.П. Полоцко-Витебская старина, вып.2, Витебск, 1912
Уния в документах, Минск, 1997

Міхась Баўтовіч

Знайдзі свае карані
Пошук сваякоў і продкаў у Беларусі, Польшчы, Літве па прозвішчам і мясцовасцям