“В лето 6370 (862) и прия власть Рюрик, и раздал мужем своим грады, овому Полотеск...” — так сказана пра прыход на Русь легендарнага Рурыка ў “Аповесці мінулых гадоў”. І першым з гарадоў Русі летапісец Нестар назваў Полацк. Сапраўды, горад, які знаходзіўся на шляху “з варагаў у грэкі” — гэтай жыватворнай артэрыі ўсходнееўрапейскага гандлю, — меў істотнае значэнне на Русі. Валоданне ім давала ключ да багаццяў поўначы і поўдня, а таму за яго не раз ваявалі. Ужо праз тры гады, у 865 г., кіеўскія князі Аскольд і Дзір “ваеваша... Полочань и много зла створиша”. Колькі гэтага “много зла створиша” Полацку заваёўнікі, але так і не сталі яго гаспадарамі. Нібыта воды Дзвіны (Рубона, Дзіны або Віны, як называлі гэтую раку ў старажытнасці) ажыўлялі горад, надавалі яму новыя сілы. Гэта зусім не метафара, бо сапраўды па хвалях Дзвіны плылі ў Полацк купцы, і ад гандлю ён мацнеў, а значыць хацеў быць вольным — самому сабе гаспадаром. Няма чаму дзівіцца, што ў Полацку ў старажытнасці правіла веча, а князь толькі выконваў яго волю. А калі ён не падабаўся вечу, дык яно выганяла князя: “Пазбаўляешся нас”.
Заходняя Дзьвіна
Заходняя Дзьвіна. У далечыні новы касьцёл Сьв. Андрэя Баболі
Толькі вось калі пачаліся часы старажытнасці для Полацка? Канечне, не з 862 года. Ісландская «Сага пра Тыдрэка Бернскага» распавядае пра Палтэск і яго князя Уладзіміра, які бараніў горад ад готаў і гунаў Атылы. А гэта ж V стагоддзе. Легенда сагі прываблівае, тым больш што археолагі знайшлі на Верхнім замку ў Полацку кераміку, вырабленую ў V стагоддзі. Значыць, жыццё на месцы гэтым тады ўжо было, хоць нічога дакладнага ажно да 862 г. пра Полацк мы не ведаем. Легендарным успрымаецца і паведамленне сагі пра князя Уладзіміра, і пра заваяванне Полацка конунгам волатаў-люцічаў Вількінам. Так і хочацца паверыць у праўдзівасць саг. Верылі ж палачане, што ў курганах, якія яны называлі валатоўкамі, пахаваны ранейшыя жыхары Полацкай зямлі — волаты, і спраўлялі на іх рытуальныя памінкі.
Заходняя Дзьвіна
Упадзеньне Палаты ў Заходнюю Дзьвіну
Легендарным паўстае перад намі і вобраз першага вядомага з летапісаў полацкага князя Рагвалода. “Бе бо Рогъволод пришел изаморья, имяше власть свою в Полотьске”. І адразу колькі пытанняў узнікае ў гісторыкаў, колькі тэм для спрэчак! З-за якога “изаморья” прыйшоў Рагвалод? Хто ён — славянін (“Валадар рога”) або скандынаў (“Богападобны валадар” — па-старанарвежску)? Якую меў “власть свою в Полотьске”? Пэўна, на гэтыя пытанні нам не адказаць, як, дарэчы, і на многія іншыя. Напрыклад, ці сапраўды вялікія князі літоўскія — уладары Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага — паходзяць з полацкага княжацкага роду? Прыгадвалі ж пра гэта ў 1563 г. ліцвінскім паслам маскоўскія баяры: “А толькі, панове, згадайце ранейшыя звычаі, якім звычаем гетманы літоўскія Рагвалодавічаў Давіла, ды Маўколда на Літоўскае княства ўзялі”. Тыя не згадалі. Затое ў беларускіх летапісах літоўскія князі Мінгайла, Гінвіл-Юрый правяць у Полацку, а сын апошняга, Барыс, нават пабудаваў Сафійскі сабор. І як растлумачыць такое “дзіўнае” супадзенне імён — Рагвалод і Рынгольд (бацька Міндоўга, паводле “Хронікі Быхаўца”). Адно імя, толькі розныя формы... Не зразумела і тое, чаму ў рускіх крыніцах вялікі князь літоўскі Віцень названы з “рода Полотскихъ князей”? Чаму полацкі епіскап Якаў у грамаце аб гандлёвай дамове з Рыгай называе Віценя “сыном моим”? І чаму сам Віцень і яго брат, полацкі князь Воін, носяць славянскія імёны?
Будынкі былога кляштара бэрнардынаў
Кляштар бэрнардынаў 18 ст. і сучасны касьцёл Сьв. Андрэя Баболі
Гісторыя Полацка ставіць шмат пытанняў. Увогуле некаторыя падзеі полацкай гісторыі маюць незвычайны характар. Тое ж сватанне да Рагвалодавай дачкі Рагнеды наўгародскага князя Уладзіміра і гвалтоўны шлюб з ёй, а пасля яе няўдалая помста мужу. Падобны сюжэт падзей ёсць у скандынаўскіх сагах. І зноў пытанне: ці не выкарыстаў летапісец папулярны сюжэт помсты жонкі мужу ды гвалт над ёй для тлумачэння, чаму ўзнімаюць меч Рагвалодавы ўнукі супраць унукаў Яраслава — кіеўскіх князёў?
Погляд на Дзьвіну ад сьв. Сафіі
Погляд на Дзьвіну ад сьв. Сафіі
Незвычайным было і рашэнне князя Усяслава Полацкага пабудаваць у Полацку храм Святой Сафіі. Нібыта ўбачыў ён тры разы ў сне дзеву ваяўнічую ў чорным воблаку, асветленую бліскавіцамі, са святым крыжам у правай руцэ. А потым перамянілася хмара, і ўзнік храм, куды ўвайшла дзева. І быў глас вельмі страшны: “Се Софея, сиречь Премудрость…”. Гэта быў Божы знак, і Усяслаў вырашыў узвесці Сафійскі сабор.
Заходняя Дзьвіна. Погляд на Сафію
Мост цераз Дзьвіну
Не толькі з-за рэлігійнага парыву пабудаваў Усяслаў храм Святой Сафіі: ён хацеў паказаць роўнасць Полацка з Кіевам і Ноўгарадам, дзе былі Сафійскія саборы. І калі ў 1067 г. ён захапіў Ноўгарад, то загадаў зняць званы з наўгародскай Сафіі для сваёй. Гучанне іх было для Усяслава як голас Радзімы. У цёмным порубе, дзе ён сядзеў у Кіеве, чуў князь званы полацкай Сафіі. “Тому в Полотске позвониша заутренюю рано у святыя Софеи в колоколы, а он в Кыеве звон слыша” — так вобразна гаворыць аўтар “Слова пра паход Ігаравы”.
Заходняя Дзьвіна
Упадзеньне Палаты ў Дзьвіну
З усіх полацкіх князёў Усяслаў быў самы дзейсны і ваяўнічы, але славу прынесла яму яго “вешчая душа”. Князь — чарадзей, які “великому Хръсови влъком путь прерыскаше”. І з рэальнай асобы Усяслаў ва ўяўленні народа ператвараецца ў міфічнага героя былін — Волхва Усяславіча.
Заходняя Дзьвіна
Выгляд з б.вуліцы Прабойнай
За 16 гадоў (1563—1579 гг.) акупацыі Полацка маскоўскімі войскамі горад, на які “галоўным чынам абапіралася веліч Літвы” (словы сакратара Баторыя Рэйнгольда Гейдэнштэйна), заняпаў. А некалі ж палачане з гонарам гаварылі: “Полтеск теж есть, хвалячи Бога, место славутное, как и которое, а не есть нижшое во чести и во всем ни Вилни, а ни Мариборка, а ни Кгданьска”. Палачане аднавілі Полацк, але ён так і не стаў зноў “галоўным горадам Літвы”.
[#br][#br]
Прыгадаем і з’яўленне ў Полацку езуітаў. Сапраўды, чаму гэта ім заманулася асесці ў разрабаваным Іванам Грозным Полацку? Прычыніўся выпадак, а можа, і наканаванасць. У 1579 г. падчас аблогі Полацка войскамі Рэчы Паспалітай 29 жніўня кароль Стэфан Баторый вячэраў разам са славутым езуітам Пятром Скаргай. У гэты час у пакой праз акно ўляцела куля, ударылася аб адну сцяну, пасля аб другую і рыкашэтам упала на стол, прабіўшы міску. Здзіўлены Баторый спытаў у Скаргі: “Што гэта значыць?” — “Маскавіты запрашаюць нас раніцай на вячэру ў замак”, — адказаў езуіт. “Калі тваё прадказанне здзейсніцца, то тваім братам пабудую такі касцёл, якога не маеце”, — паабяцаў кароль. Назаўтра маскавіты здалі Полацк. Прадказанне Скаргі збылося, і трэба было выконваць абяцанне. І кароль выканаў бы яго, каб не вайна, а пасля і яго нечаканая смерць. Але падтрыманыя яго наданнямі, у тым ліку і разрабаванага Спаса-Праабражэнскага манастыра, езуіты на чале з Пятром Скаргай у 1581 г. адкрылі ў Полацку калегіум, пабудавалі драўляны касцёл Святога Стэфана. І толькі ў 1745 г. полацкія езуіты нарэшце ўрачыста асвяцілі велічны мураваны касцёл.
[#br][#br]
Легендарнасць, міфічнасць, незвычайнасць гісторыі Полацка надавалі яму нейкую містычную аўру, атмасферу прасвятлення, мудрасці. Нібыта тут людзі адчувалі мімалётнасць штодзённасці і дакраналіся да вечнасці. Той жа Скарга замест месца прыдворнага прапаведніка выбраў місію настаўніка ў Полацкім калегіуме. “Славянскі Гарацый” Мацей Казімір Сарбеўскі перажыў тут творчае натхненне, калі ў 1618—1620 гг. выкладаў рыторыку ў езуіцкім калегіуме. Адсюль, са “слаўнага горада Полацка”, панёс святло асветы Францішак Скарына. А запаліла яго Ефрасіння Полацкая, “яко луча солнечьна, просветившия землю Полотьскую”. Да яе звяртаецца ў часы вайны Рэчы Паспалітай і Рускай дзяржавы ў 1656 г., калі былі “отвсюду беды ы скорби отвсюду” другі палачанін — “смиренный иераманах” Богаяўленскага манастыра Сімяон: “Моли за нами, о святая Мати // Не отчуди нас твоей благодати!”. Мінуць гады, рупліўца на ніве асветы ў Маскве і “смиренного иераманаха” Сімяона прызнаюць настаўнікам “роду Российску”, а ён з гонарам будзе называць сябе Полацкім. Вялікім князем полацкім тытулаваў сябе цар Аляксей Міхайлавіч, якому служыў Сімяон. Але для Сімяона найменне Полацкі было знакам прыналежнасці да культуры і гісторыі Полацка, гонарам за яго, а для цара чарговай назвай у яго велізарным спісе тытулаў. Можа, і сапраўды, як сказана ў “Жыцці Ефрасінні Полацкай”: “Блажены людие, живущеи во граде том”.
[#br][#br]
У Полацку ўзгадаваўся літаратурны талент Яна Баршчэўскага, які вучыўся ў Полацкім езуіцкім калегіуме. Містычнае ўспрыманне свету Яна фарміравалася пад уражаннем старажытных паданняў, якія чуў ён і ў Полацку, і яго ваколіцах. Яны абуджалі яго фантазію. “Думкі мае, акрыленыя ўспамінамі, імчаць да празрыстых вод Палаты. Памятаю грандыёзныя купалы горада, які магу назваць родным”, — пісаў Ян Баршчэўскі ў сваім славутым творы “Шляхціц Завальня”. Гэтае, здавалася, неабавязковае лірычнае адступленне Яна зразумелае, бо ў Полацку была “калыска мае маладосці!” І як успамін пра сваю маладосць напіша Баршчэўскі аповесць “Драўляны дзядок і кабета Інсекта”, падзеі ў якой адбываюцца ў Полацку. Фантазія аўтара насяліла горад дзівоснымі персанажамі. Драўляны бюст Сакрата прадказвае людзям іх лёс. І вось Люцэфуга — марнатраўца жыцця — па прадказанню драўлянага дзядка страціў у пацехах усё і ператварыўся ў страшыдла. Тут і ганарлівы Філосаф, які звар’яцеў ад разумення сваёй выключнасці. Тут і летуценнік Севярын, “выгнаны з раю сваіх мар”. Чалавечыя трагедыі свайго часу, якія адбываліся ў Полацку.
[#br][#br]
А час — гэта ўжо ХIХ стагоддзе. Хоць Полацк з 1792 г. і страціў свой губернскі статус і стаў павятовым горадам, але па-ранейшаму лічыўся “галоўнай сталіцай Беларускага края” (Віцебскай і Магілёўскай губерняў). Яшчэ не страціў Полацк старажытную спадчыну. У былым бельчыцкім Барысаглебскім манастыры можна было пабачыць Барысаглебскую царкву, пабудаваную ў ХII ст., у якой слухала абедню імператрыца Кацярына II, калі ў маі 1780 г. “осчастливила город своею бытностью” і правяла ў ім тры дні.
[#br][#br]
Захавалася ў манастыры з ХII стагоддзя і царква Параскевы-Пятніцы. Будаваў гэтыя цэрквы славуты полацкі дойлід Іаан. Яны ўжо не ўражвалі сваёй старажытнасцю, не зачароўвалі прыгажосцю архітэктуры. І сам манастыр, паводле слоў краязнаўцы Аляксандра Семянтоўскага, меў сціплы і сумны выгляд, “што здаецца, быццам бы час забыў сцерці з твару зямлі, даўно здзейсніўшы сваё гістарычнае прызначэнне, помнік даўніны”. Але час рабіў сваю справу, і ў 1929 г. цэрквы ляжалі ў руінах, пахаваўшы пад сабой старажытныя фрэскі. І нічога ўжо не засталося ад былой рэзідэнцыі полацкіх князёў.
[#br][#br]
Пабудаваў Іаан і Спаса-Праабражэнскую царкву. У 1833 г. па “высочайшему повелению” імператара Мікалая I быў створаны камітэт па аднаўленні гэтай царквы, якая тады называлася Спаса-Юравіцкай. Хоць ёй валодалі уніяты, але яе культурную каштоўнасць, як архітэктурную спадчыну старажытнай Русі, разумелі царскія ўлады. Князь Хаванскі пісаў: “Гэтая царква, якая на беларускай гаворцы называецца Спаса-Юравічы (Спас-Георгіў) захоўвае дагэтуль як і звонку, гэтак і ўнутры нязгладжаныя часам адзнакі свяшчэннай старажытнасці”. Пасля скасавання ў 1839 г. уніі царква перайшла да праваслаўных і пачала называцца Спаса-Ефрасіннеўскай, у гонар св. Ефрасінні Полацкай. Хоць царкву часткова перабудавалі ў класічным стылі, але яна не страціла сваёй першапачатковай прыгажосці. У царкве знаходзіўся і славуты крыж Ефрасінні Полацкай — святыня праваслаўных веруючых Беларусі.
[#br][#br]
Гісторык Л.Аляксееў выказаў меркаванне, што існавала і Спаса-Юравіцкая царква (Юрыем, Георгіем звалі бацьку св. Ефрасінні), якая і дала назву мясцовасці “Спаса-Юравічы”. Сваё меркаванне ён абгрунтоўвае паведамленнем Лебедзеўскага летапісу пра прыход у 1563 г. войска Івана Грознага пад Полацк: “Сам царь пришед к городу Полоцку, прошед Егорий святый и увиде в городе верх Софии”. І вось красамоўнае пацвярджэнне думкі Л.Аляксеева — сведчанне архімандрыта Сергія, які пісаў, што пры капанні магіл на могілках св. Ксаверыя знаходзілі цэглу і нават рэшткі фундамента старажытнага будынка. І што самае дзіўнае: цэгла, цэмент і кладка фундамента “абсалютна аднолькавая са сценамі Спаскай царквы”. Верагодна, што гэта якраз рэшткі Спаса-Юравіцкай царквы, якая знаходзілася на беразе Палаты па дарозе ад горада да Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра. Дойлідам Спаса-Юравіцкай царквы мог быць толькі майстар Іаан — вялікі дойлід Русі.
